تأمين معاش به معني تهيه خوراک، پوشاک، تهيه مسکن و تأمين رفاه خانواده از امور لازم و دغدغه هاي اساسي در تشکيل هر خانواده است که باعث حفظ بنيان و اساس خانواده شده و حتي حفظ ارزشها و استقلال خانواده ها هم بستگي مستقيم به آن دارد. گرچه تأمين معاش امري حياتي و غير قابل انکار است، اما از جمله اموري است که به راحتي مي تواند درگير انحرافات و لغزشهاي فکري و بينشي بشود و عده اي را در بي توجهي و سهل انگاري نسبت به خود و عده اي ديگر را در اهميت بخشي و اصل انگاري خود، به خطا بيندازد و هلاک کند.براي جلوگيري از افراط و تفريط در اين زمينه نظري اجمالي به سيره رضواني رضا(ع) مي افکنيم تا چهار چوب اصلي مطلب برايمان روشن شود. امام رضا (ع) در اين زمينه قبل از هر چيزي تأکيد به انتخاب حدوسط و برگزيدن معيشتي ميانه دارند و مي فرمايند: تأمين مخارج خانواده حدوسط است ميان دو روش ناپسند. منظور از دو روش ناپسند افراط و زياده روي و تفريط و سختگيري بي مورد است.رعايت اعتدال در همه بخشهاي زندگي باعث دوام و پايداري آن مي شود. پس در مرحله اول امام(ع) معيشتي ميانه به انسان توصيه مي کنند بنحوي که عامه و عرف جامعه زندگي مي کنند نه اينکه انسان چشم به زندگي اغنيا و ثروتمندان محدود جامعه بدوزد و نه اينکه زندگي فقيرانه و سختي براي خود و خانواده اش ايجاد کند. توصيه ديگر امام رضا(ع) توجه به محاسبه و اندازه گيري در معاش خانواده است که امر بسيار مهمي است. در اين زمينه امام (ع) مي فرمايند: تا سه خصلت در آدمي نباشد، حقيقت ايمان او کمال نيابد: ژرف شناختن دين، اندازه داشتن در زندگي و پايداري در مصيبتها. در اين کلام امام(ع) مردم را از زندگي بدون برنامه و بدون حساب و کتاب و هماهنگي بين دخل و خرجها، برحذر مي دارند و مديريت اقتصادي را بر معاش هر زندگاني لازم و واجب مي دانند. اما با اين همه، محاسبه و اندازه گيري در معاش و حتي انتخاب معيشتي ميانه را مانع برخورداري انسان از سطح مطلوب زندگي و استفاده و بهره برداري او از نعمتهاي فراوان الهي نمي دانند بلکه پيوسته افراد را به استفاده صحيح و مطلوب از نعمتهاي الهي و لذت از زندگاني تشويق مي نمايند و مي فرمايند: خداي متعال هيچ خوردني و نوشيدني را جايز نکرده مگر آنچه در آن سود و صلاح است و هيچ چيزي را ممنوع نکرده مگر آنچه در آن زيان و نابودي و تباهي بوده است پس هر چه سودمند است وتوان بخش جسم باشد و به بدن آدمي نيرو بدهد، حلال است.مطلب ديگر توجه امام(ع ) به تأمين رفاه خانواده است حديثي از حضرت در اين مضمون آمده است که : ابي طيفور پزشک گفت: امام رضا (ع) از من سؤال کرد سوار چه مرکبي مي شوي؟ گفتم: الاغ. گفت: چند خريدي؟ گفتم: سيزده دينار گفت: اين خود اسراف است که الاغي به سيزده دينار بخري و اسب نخري!
شايد تفاوت قيمت در خريد اسب و الاغ زياد نبوده است و امام (ع) متوجه اين مطلب هستند که انسان نبايد بي جهت و يا در ازاي مبلغ ناچيزي خودش را به مشقت بيندازد و رفاه خود و خانواده اش را کم بکند. مطلب ديگر در مسأله معيشت امام (ع) توجه آن بزرگوار به زندگي در سطح عرف و اجتماع حاضر و زمان حال است.

آیا این رفتار امام رضا علیه السلام خود مبارزه ای علیه دستگاه حاکم آن دوران که با تشریفات زیاد زندگی می کند نبود؟!

یکی از صفات امام علی بن موسی الرضا علیه السلام «رئوف» است. جلوه این مهربانی در زندگی آن امام همام بسیار زیاد است. رفتاری که گاهی در برخورد با کینه توزان و غرض ورزان به نمایش گذاشته می شود؛ و گاهی در برخورد با افراد نادان و جاهل؛ گاهی در کمک به فقرا و دستگیری از آنان و در مواقعی در همنشینی با فرودستان و خدمتکاران. همچنین باید با دقت به بررسی این رفتار امام علیه السلام در کنار حاکم جامعه اسلامی آن دوران که با تشریفات زیاد زندگی می کند پرداخت. آیا این رفتار خود مبارزه ای علیه دستگاه حاکم نبود؟

هر انسانی به تفریح نیاز دارد و طبیعتا اگر شادی از مرز افراط فراتر نرود و انسان را مرتکب حرام ننماید زندگی را برای انسان لذت بخش خواهد نمود .

امام رضا علیه السلام در گفتاری با اشاره به جایگاه تفریح می فرمایند:

از لذایذ دنیوی نصیبی برای کامیابی خویش قرار دهید و تمنیات دل را از راههای مشروع بر آورید.تفریح و سرگرمی های لذت بخش ،شما را در اداره زندگی یاری می کند و با کمک آن بهتر به امور دنیای خویش موفق خواهید شد

ایشان در بخشی دیگر توصیه می کنند شبانه روز را به چهار قسمت تقسیم کنید:

۱- ساعتی برای مناجات با خدا

۲- ساعتی برای کار  و زندگانی

۳- ساعتی برای معاشرت با برادران و معتمدان که عیب های شما را به شما بفهمانند و در درون با شما پاکدل باشند

۴ -  ساعتی هم که در آن برای لذت های غیر حرام خلوت کنید وبدین ساعت برای انجام دادن امور آن سه ساعت دیگر ،توانایی یابید

(فقه الرضا - ص 337)

در هنگام صبحگاهان نیز که خداوند عمری دوباره به آدمی می بخشد جا دارد سپاس به درگاه او کرد و عافیت را در آن روز طلب نمود.

امام رضا علیه السلام نیز برای صبحگاهان ضمن تاکید بر داشتن انگشتر عقیق  ادعیه خاصی را سفارش می فرمایند.

ایشان می فرمایند:

هرکس صبح کند درحالی که در دست راستش انگشتری با نگین عقیق باشد و صبح ،قبل از آن که کسی او را ببیند ،نگین انگشترش را به سوی کف دست بگرداند و سوره قدر را بخواند و سپس بگوید:

"امنت بالله وحده لاشریک له ،و کفرت بالجبت والطاغوت،آمنت بسرّ آل محمد علیهم السلام و علانیتهم و ولایتهم"

"به خداوند ایمان آوردم که یکتاست و هیچ شریکی نداردو به جبت و طاغوت کفر ورزیدم ،به باطن و پنهان(کار)خاندان گرامی محمدصلی الله علیه وآله وسلم و آشکارشان و ولایتشان ایمان آوردم"

خداوند تعالی در آن روز او را از شر مقدرات آسمانی و آنچه در آسمان بالا می رود و آنچه در زمین فرو می رود و انچه از بیرون می آید حفظ می کندو در حفظ و حراست خدا ورسولش خواهد بود تا هنگامی که شب کند

از آن جا كه انتظار فرج، جامعه منتظر و مهدوي را به جامعه‌اي فعال و پويا تبديل مي‌كند و با ركود و تحجر در تضاد است، مهم ترين عامل رشد و شكوفايي اخلاقي برشمرده مي‌شود و همواره مورد تأكيد و توجه همة معصومان عليهم السلام بوده است. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و اميرالمؤمنين عليه السلام انتظار فرج را بهترين و برترين اعمال امت معرفي كرده‌اند.[7]

از اين روايت مي‌توان برداشت نمود که حضرت مهدي خود از منتظران وعده الهي ظهور بوده و چشم به فراهم شدن اسباب تحقق دولت موعود الهي دارند.

جنبه اخلاقي انتظار فرج آن است كه نوع خاصي از صبر و بردباري به عنوان يكي از برترين فضائل اخلاقي به حساب مي‌آيد. در حقيقت، انتظار فرج، هم صبر بر مصيبت است و هم صبر در عبادت. در كلامي امام رضا عليه السلام انتظار فرج را اين گونه تبيين فرموده:

ما أحسن الصبر و انتظار الفرج…. فعليكم بالصبر فإنه إنما يجيء الفرج علي اليأس…؛

آن سان که پيامبر اکرم(ص) درداشتن خلق نيکو و تعامل با ديگران به ويژه در خانواده نمونه بودند «انک لعلي خلق عظيم» امام رضا(ع) نيز که به حق وارث جدشان رسول خدا(ص) بودند، تجسم اخلاق نيکوي آن حضرت هستند. چه زيبا اين واقعيت در سروده آن شاعر تازي گو جلوه گر شده است که گفت:

يمثل النبي في أخلاقه فنه النابت من اعراقه

شهود صدق لسمو ذاته کأنه النبي في صفاته

پيامبر در اخلاق او جلوه گر مي شود چرا که او گلي روييده از ريشه پيامبر است، گواهاني راستين بر بزرگي شخصيت او گواه اند، گويي که او آينه تمام نماي صفات پيامبر است.

با توجه به بعد شخصيت اجتماعي امام رضا(ع)، نکته هايي از ويژگي هاي شخصيتي و الگوهاي رفتاري آن حضرت در خانواده را به تصوير مي کشيم.

سيره اخلاقي امامان معصوم كه فرزندان پيامبراكرم(ص) هستند همانند آن حضرت در تمام ابعاد بندگي، فردي، اجتماعي، پسنديده و نيكو بوده است به طوري كه در طول تاريخ نمي توان 12نسل از فرزندان پيامبري را يافت كه در سيره اخلاقي متشابه و داراي خلقي نيكو باشند.
سيره اخلاقي امامان در تاريخ ثبت شده و منشأ تحولات روحي و معنوي براي بسياري از شيفتگان آنان و نيز در جامعه هم عصر و يا پيروان آنان بوده است.
براين اساس كه هدف نبي اكرم(ص) و امامان معصوم اصولاً تهذيب نفس و تعالي اخلاقي بوده است لذا آنان چنان زيسته اند كه همواره فضائل اخلاقي شان در جلوه وجودي آنها ملكه نفس و در نزد مردم آشكار بوده است.
امام رضا(ع) هشتمين امام شيعيان روز پنجشنبه يازدهم ذي القعده سال148 هجري، 16روز بعد از شهادت پدرش در مدينه بدنيا آمد. پدرش موسي بن جعفر(ع) و مادرش نجمه كنيز امام موسي كاظم(ع) بود. «علاقه نجمه به اخلاق بندگي و عبادت در حدي بود كه درخواست كرد كه مرضعه ديگري تعيين كنند كه امام رضا(ع) را شير دهد. از او پرسيدند كه مگر شير تو كم است، گفت نه ولي براثر اشتغال به شير دادن از نوافل و ذكرهاي مستحبي باز مي نمايم بدين جهت كمكي مي خواهم تا بلكه مستحبات را ترك نكنم.»
درمورد فضائل اخلاقي امام رضا شامل تواضع و فروتني، جود و بخشش، بردباري، عزت نفس، انس و تفكر در قرآن، اطاعت و پيروي از ولي امر، احترام و محبت به ديگران، رسيدگي به مستمندان، صدقه دادن، با خدمت گزاران سر يك سفره نشستن، تفاوت قائل نشدن بين غلامان و اشراف مگر به تقوا، تبسم كردن و خوشبو بودن، سهم غذاي گرسنگان را كنار گذاشتن، نشست و برخاست بافقرا، همدردي با مردم و در تشييع جنازه شركت كردن، خنده نكردن با صداي بلند و قهقهه، گره گشايي و رفع نياز مؤمنان، ساده زيستي، نرنجاندن افراد با زبان، كردار و پندار، رعايت ادب در مجالست با ديگران، عفو گناهان، پرهيز از اسراف و تبذير، كمك به ديگران، انجام دادن كارهاي شخصي خود، نظافت سر و وضع و لباس خود، رأفت و خوشرويي با ديگران و فروتني، بسيار گفته اند كه همه اينها خرمن كوچكي از فضائل اخلاقي اوست.

احمد بلاذري (در گذشته 279 ه‍ .ق) مي‌نويسد: «تو والاتر از وصف ما هستي، و ما از پند دادن به تو ناتوانيم».1
ابراهيم بن عباس مي‌گويد:
علي بن موسي اندك مي‌خوابيد و بسيار روزه مي‌گرفت. هيچ‌گاه سه روز روزه ماهيانه‌اش ترك نمي‌شد و مي‌فرمود: اين سه روز روزه، برابر با روزه يك سال است. كارهاي خير فراواني انجام مي‌داد. پنهاني صدقه مي‌داد و بيشتر اين صدقات در تاريكي شب انجام مي‌گرفت. در تابستان بر حصير و در زمستان بر پوستين مي‌نشست.2
ابن جوزي (در گذشته 597 ه‍ .ق) مي‌نويسد: «علي بن موسي الرضا(ع) از تبار بني‌هاشم، ملقب به رضاست، او بسيار راستگو بود».3
ابن اثير (در گذشته 606 ه‍ .ق) مي‌نويسد: «امامت شيعه در زمان علي بن موسي به آن حضرت منتهي گشت. فضائل وي بي‌شمار است، رحمت و رضوان خدا بر او باد».4
ابن طلحه (در گذشته 652 ه‍ .ق) مي‌نويسد:
علي بن موسي، بزرگوارترين، شريف‌ترين و كامل‌ترين فرزندان موسي الكاظم(ع) است.5 وي مناقب و ويژگي‌هايي والا و صفاتي برجسته دارد. منش او پيامبرگونه و خلق و خوي پسنديده آن حضرت خلق و خوي انسان‌هاي اصيل بوده و اين ويژگي‌ها را از پدرانش به ارث برده است. روحياتش هاشمي و خاندان ارجمندش نبوي است. هر ويژگي از او شمرده شود، اندك، و هر چه در وصفش بيان گردد، والاتر و بالاتر از آن است.6
سبط بن جوزي (در گذشته 654 ه‍ .ق) مي‌نويسد: «[امام رضا] از اهل فضيلت و پرهيزكاري و كَرَم و بخشندگي بود».