در گفتگوبادکتر مسعود آذربايجاني عضو هيأت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

دنياي امروز با همه پيشرفتهاي رنگارنگ خود از زخمه بزرگي رنج مي برد و آن عطش براي معنويتي است که بر پايه فطرت او شکل گرفته باشد. اما خداوند که هرگز بشر را سرگشته و حيران نخواسته، براي او آييني بر مبناي فطرت الهي اش فرستاد. اکنون گرچه با تلاش مستکبران هجمه هاي فراواني عليه اين شريعت آسماني در قالبهاي اسلام هراسي و اسلام ستيزي صورت مي گيرد، اما از وظيفه مسلمين براي اشاعه فرهنگ ناب اسلام نمي کاهد.
بررسي سيره رضوي به عنوان نمونه اي که رخدادهاي دورانش با مصاديق دنياي ما شباهتهاي فراواني دارد، مي تواند ما را در چگونگي بهره مندي از روش بزرگان دين رهنمون باشد.
دکتر مسعود آذربايجاني عضو هيأت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مدرس و محقق کشورمان در گفتگوي پيش رو راهکارهايي را از سيره حضرت رضا(ع) بيان داشته اند که در ادامه مي خوانيد.

* وضعيت فرهنگي و اجتماعي ايران در دوره هجرت حضرت رضا(ع) به مرو در يک نگاه کلي چگونه ترسيم مي شود؟
** اجازه بدهيد پيش از پاسخ به اين پرسش توضيحي درباره زندگي امام رضا(ع) بدهم. زندگي حضرت همزمان با سه خليفه عباسي بوده است. حدود ده سال از اين ايام همزمان با دوره خلافت هارون بوده است که در اين ايام بيشترين زمينه فعاليت حضرت در حوزه مسايل فرهنگي بوده است.
در دوره امين هم به دليل اختلاف با مأمون يک دوره فراغت براي امام(ع) به وجود آمد که باعث شد حوزه فعاليتهاي فرهنگي ايشان گسترش بيشتري بيابد. در دوره مأمون حضرت با اجبار به ايران سفر کردند، در اين دوره بيشترين فشارها به حضرت وارد شد.
شيعيان ايران بخصوص در شهرهايي مثل قم و کاشان به دليل حضور اصحاب ائمه(ع) اطلاعات خوبي کسب کرده بودند و جزو پيروان و مشتاقان اهل بيت(ع) بودند، اما در شهرهاي ديگر که به دلايل سياسي و فرهنگي تعاليم اهل بيت(ع) به مردمان آن نرسيده بود مي بينيم که شناخت از ائمه(ع) کمتر است. گزارش تاريخي مشهور اين است که مأمون به مأموران خود سفارش مي کند امام را از مسيري به سوي ايران بياورند که به شيعيان کمتر برخورد کنند.
* حضور امام رضا(ع) در کشوري مثل ايران که سابقه علاقه و دوستي شان با اهل بيت پيامبر(ص) مشهود و معروف است، چه تأثيراتي بر فرهنگ و روش زندگي مردمان اين ديار گذارد؟
** تأثيرات حضور امام در دو بخش قابل بررسي است. بخش اول مربوط به اصلاحات ديني و مختص مسايلي است که مردم در مباني ديني ترديدهايي داشتند که حضور امام(ع) که با عنوان عالم آل محمد(ع) شناخته مي شدند، مرتفع گرديد. مناظره هايي که امام(ع) با سران اديان ديگر در خراسان و مقر حکومت خليفه عباسي داشتند، موجب شد حقانيت اسلام نسبت به ساير اديان ثابت شود و مردم در اعتقادات خود راسخ تر شوند. اين يک حرکت فرهنگي مهم و برجسته و تأثيرگذار است.
حرکت دوم در آگاهي بخشي به شيعيان است. يعني امام مردم را از جهل و ناداني به سمت حيات طيبه هدايت کردند؛ حيات معقولي که بر معارف ديني مبتني است. به عنوان نمونه در دوره اختلاف امين و مأمون برخي اصحاب از ايشان سؤال مي کردند که چه بايد بکنند و حضرت بشدت ايشان را از اينکه موضعي اتخاذ کنند برحذر مي داشتند.
حضرت به جاي اينکه يارانشان را درگير مسايل سياسي بي نتيجه کنند به آنها مي فرمودند؛ بزرگترين دشمن شما جهل شماست، شما بايد براي رسيدن به حيات طيبه معارف ديني را در خودتان رشد بدهيد. بنابراين حرکت دوم امام(ع) حرکت دادن شيعيان از جهل به سوي حيات طيبه و معقول است.
* در سالهاي اخير بحث مهندسي فرهنگي با نظرات مختلف مطرح و پيگيري شد، ما چگونه مي توانيم در اين مقوله يا مبحثي مثل گفتگوي اديان از سيره امام(ع) بهره ببريم؟
** نکته اي که از سيره امام رضا(ع) در اين موضوع قابل استفاده است اينکه اولاً در بحثهاي بين فرهنگي و بين الادياني تکيه ما بايد بيش از همه روي انديشه باشد و ما معتقد به اين باشيم که «الاسلام يعلوا و لايعلي عليه» يعني انديشه اسلام برتري دارد.
اگر اين را بپذيريم در گفتگو و مواجهه با ساير اديان از بيان انديشه حق خود ابايي نخواهيم داشت و با استدلال متين و قوي مي توانيم اين برتري را اثبات کنيم. اين مهمترين استراتژي و راهبردي است که در مهندسي فرهنگي گفتگوي بين الادياني و مواجهه انديشه ها بايد مورد توجه قرار گيرد.
نکته بعدي در بحث مهندسي فرهنگي تأکيد بر زيربناها و ريشه هاست، يعني در توجه به فرهنگ و ساختمان فرهنگي جامعه، اگر اين را به صورت يک هرم در نظر بگيريم باورها و اعتقادات مردم بيشترين جايگاه را دارد. هرگاه مردم يک جامعه بيشتر به مسايل روبنايي و ظاهري اکتفا کنند يا تمام تلاش خود را معطوف آن نمايند، با الهام روش امام رضا(ع)، بايد روي اعتقادات و باورهاي مردم، آگاهي بخشي در اين زمينه، شفاف سازي و ارتقا و تحکيم باورهاي مردمي کار کنيم تا بتدريج بتوانيم اين هرم را از پايه استحکام بخشيم.
* آيا راهکارهاي حضرت در 1200 سال پيش با توجه به سرعت حرکت جهان امروز به سوي مدرن شدن و نيز تفاوت در نوع وسايل ارتباطي و شيوه هاي تبليغي- ترويجي کاربردي است؟
** در پاسخ به اين سؤال ما بايد به اين نکته توجه داشته باشيم که اولاً انسانها مشترکات بسياري دارند، يعني بخشهاي ثابت وجوه فرهنگي آنها در طول اعصار تغيير نمي کند. مثل اينکه انسان انديشه ورز است و باورها و اعتقاداتي دارد، اينها ثابت است و ادوار مختلف در اين اصل ها تغييري ايجاد نمي کند.
وقتي ما با اعتقادات و باورهاي مردم با روش عاطفي و ملايمي برخورد بکنيم و با استدلال محکمي به شبهات آنها پاسخ دهيم بي گمان تأثير خود را خواهيم داشت. اينها نکاتي است که انسانها در همه دوره ها به آن پايبند بوده اند و تغيير نکرده، بنابراين از روش و سيره حضرت در مبحث استدلالهاي منطقي و ملايم مي شود در همين دوره هم استفاده کرد.
البته نکته اي که وجود دارد اينکه ممکن است در ابزارهاي انتقال، توسعه به وجود آمده باشد، يا تغييري صورت گرفته باشد، مثلاً در دوره امام رضا(ع) برخورد براي مهندسي فرهنگي يک جامعه برخورد حضوري بوده، ولي امروز اين مواجهه مي تواند از طريق اينترنت و رسانه هاي جمعي گستره بيشتري بيابد. ولي اصل اينکه ما بايد گفتگو و کلاممان مبتني بر استدلال و انديشه باشد و در چارچوب احترام به ديگران و اعتقاداتشان سخن بگوييم، هيچ ترديدي نيست.
* شايد بتوان گفت مسأله امروز جهان اسلام بيش از مسايل سياسي مسأله تهاجم فرهنگي است، مسأله قرآن سوزي هم شاهد اين ادعاست. شرايط کنوني کشور ما تا چه اندازه شبيه دوره امام رضاست و ما بايد براي برخورد با اين تهاجمات چه راهبردي را اتخاذ کنيم؟
** از روشهاي امام هشتم(ع) مي شود چند نکته مهم در اين رابطه استخراج کرد. نخست اينکه در مواردي مثل واقعه قرآن سوزي در آمريکا و اروپا واکنشي و احساسي برخورد نکنيم. اگر آنها به مقدسات ما توهين مي کنند ما روش توهين آميز به مقدسات آنان را در پيش نگيريم، چنانچه مي بينيم در سيره همه ائمه اطهار(ع) اين گونه برخورد کردن مذموم شناخته شده است و آن بزرگواران از روش نيکويي که قرآن مي فرمايد استفاده مي کردند تا اهانت کنندگان را متوجه اشتباهشان بنمايند.
نکته دوم استفاده از فرصتهاست. به يک نمونه از سيره حضرت اشاره کنم؛ وقتي که فرصت نماز عيد فطربراي امام رضا(ع) پيش مي آيد آن حضرت با تأسي به سيره معنوي پيامبر(ص) اقدام کردند و شور و هيجاني در مردم به وجود آوردند که حکومت احساس خطر کرد و اجازه اقامه نماز را به حضرت نداد و امام را از ميانه راه برگرداند.
ولي امام از همين مدت کم استفاده کرد تا مردمي که در آنجا حضور دارند را با سيره نبوي آشنا سازند. نمونه ديگر، ماجراي انشاي حديث سلسلةالذهب است که توأمان دو مسأله حياتي اسلام يعني توحيد و امامت را مطرح مي کنند.
به همين جهت به نظر مي رسد در اين گونه مواردي که دنياي اسلام در حال حاضر با آن مواجه مي شود نبايد واکنشي عمل کنيم، چون تجربه ثابت کرده در اين چند سال اخير چه در ماجراي کاريکاتورهاي توهين آميز به ساحت حضرت رسول(ص) و چه ماجراي توهين به کلام ا... پرسش مردم جهان را در رابطه با اسلام و قرآن بيشتر مي کنند.
وقتي اين پرسش بيشتر شد يک فرصت ايجاد شده است، ما بايد از اين فرصت به نحو صحيح و منطقي استفاده کنيم يعني پيامهاي حيات بخش قرآن را به گوش آناني که منتظر اين پيامها هستند، برسانيم و از روشهاي هنري آن هم در سطح جهاني براي ارايه محتواي قرآن و اثبات حقانيت کلام الهي بهره ببريم.
* پرسش آخر اينکه در بعد جهاني سازي فرهنگي شيعي و بخصوص رضوي چه بايد کرد؟
** حضرت رضا(ع) فرموده اند که شما محاسن کلام ما را بيان کنيد مردم خود از ما تبعيت مي کنند، اين روايت نکته مهمي را بيان مي کند. ببينيد مردم زمان ما تابع انديشه اند، ما اگر سخنان و سيره حضرات معصومين(ع) را در سطح جهاني مطرح کنيم از بحث جهاني سازي به عنوان يک فرصت استفاده کرده ايم.
اگر ابعاد جهاني شريعت اسلام را که بر اساس فطرت انسان است به گوش مردم برسانيم باعث مي شود بتدريج آنان از فرامين الهي تبعيت کنند. اگر نوع برخوردي که ائمه(ع) با مخالفان و حتي خلفاي ظالمي که در زمانشان بودند و داشتند را بررسي کنيم مي بينيم که برخورد ايشان جنبه هدايتگري داشته است.
امام صادق(ع) پيش از تولد امام رضا(ع) بشارت تولد ايشان را داده و مي فرمايند: او کسي است که با سخن خود از ريختن خونها جلوگيري مي کند و مردم را به سوي آگاهي دعوت مي کند.
اين نکاتي که در روايات و زندگي حضرت رضا(ع) وجود دارد بايد در سطح جهاني مطرح شود، زيرا جهان تشنه معارف رضوي است، به شرط اينکه معارف آن حضرت را به شکلي صحيح براي مردم جهان تبيين کنيم.

منبع:روزنامه قدس