گفتگوي با دکتر محمد ا... اکبري

از جمله رويدادها و جريانهاي مهمي که در تاريخ ايران از جايگاه و منزلت والايي برخوردار است، سفر امام رضا(ع) به ايران و استقرار ايشان در مرکز خلافت، يعني مرو(خراسان) در جايگاه ولايتعهدي مي باشد. هر چند اين سفر با اصرارهاي مأمون، خليفه وقت عباسي، صورت پذيرفت؛ اما در عمل داراي آثار و پيامدهاي درخشاني است. پرواضح است که سياست امام در اين سفر تنها به افشاي سياستهاي خائنانه مأمون محدود نمي شد، بلکه در اين هجرت اهداف عالي ديگري نيز مورد توجه امام رضا(ع) قرار گرفت که از جمله آنها تلاش براي برقراري پيوند با ايرانيان متمايل به تشيع و تبديل خراسان بزرگ به کانون تشيع و تلاش براي تحکيم مباني عقيدتي و کلامي شيعه با استفاده از فرصت وليعهدي بوده است.
گفتگوي حاضر با دکتر محمد ا... اکبري، پژوهشگر تاريخ اسلام به بخشي از اين
تلاش ها اشاره دارد:

* آقاي دکتر زمينه هاي آشنايي ايرانيان با اهل بيت پيامبر (ص) وبويژه امام هشتم(ع) چگونه ايجاد شد؟
** پس از ورود اسلام جامعه ايران جزئي از قلمرو اسلامي محسوب مي شود. در اين جامعه پس از سال 40 هجري حدود 90 سال نيز بني اميه حاکميت دارند که تبعيض هاي سياسي و اجتماعي بسياري را عليه ايرانيان اعمال مي کنند تا اينکه سرانجام نوه هاي عباس، عموي پيامبر(ص) با تکيه بر مردم خراسان و بهره گيري از نفوذ اهل بيت(ع) در ميان خراساني ها دست به قيامي سياسي- اجتماعي مي زنند و بني اميه را از منطقه شرق اسلامي حذف مي کنند. به اين ترتيب بخشي از آرزوي ايرانيان يعني رهايي از تبعيض هاي موجود محقق مي شود اما بخشي از اين آرزوها تحقق نمي يابد.
در طي 90 سال حاکميت بني اميه و نيز 80 سال حکومت عباسي به دليل آنکه هر دو، حکومت علويان را خطر جدي حکومت خود تلقي مي کردند معمولاً به تعقيب، شکنجه و آزار سادات علوي مي پرداختند و به دليل اين سخت گيريها شماري از سادات علوي به سوي مناطقي از ايران همچون مازندران و خراسان مهاجرت کرده و در مناطق مختلف خود را از ديد حکومت پنهان مي کنند. ورود اين عده را بايد گام مهمي در شناخت ايرانيان از اهل بيت پيامبر(ص) محسوب نمود.
علاوه بر اين، حکومت کوتاه مدت علي(ع) نيز نقش بسزايي در اين خصوص ايفا مي کند. در اين دوره ايرانياني که از سياستهاي کوتاه مدت اعراب به ستوه آمده و از سويي به دليل رها شدن از سيستم انحصاري ساساني خشنود بودند طعم عدالت، انصاف و صداقت در اسلام را چشيدند و بسياري از آنها به اهل بيت(ع) علاقه مند شدند.
* جايگاه و نقشي که علويان در منطقه خراسان دارند در نزد هارون و پس از آن چگونه جايگاهي است و نگرش آنها نسبت به اين موضوع چگونه است؟
** در زمان امامت امام هشتم(ع) ايران و خراسان جزئي از قلمرو هارون محسوب مي شود. هارون خطايي سياسي انجام مي دهد و آن اينکه به ترتيب چهار پسر خود را وليعهد کرده و سپس قلمرو خويش را نيز به چهار بخش تقسيم مي کند و هر يک را به يکي از فرزندان خود تحويل مي دهد. منطقه خراسان يعني از ري به سوي شرق سهم مأمون مي شود. در اواخر حکومت هارون علاوه بر سختگيريهاي وي بر سادات علوي، شورشهايي در مناطق مرزي بويژه در خراسان شکل مي گيرد.
در اين منطقه يکي از بازماندگان استانداران بني اميه دست به شورش مي زند و مأمون از مهار آن عاجز مي ماند و هارون خود با لشکري بسيار عازم اين منطقه مي شود. وي پس از آنکه به طوس مي رسد بر اثر بيماري از دنيا مي رود. در پشت پرده اين وليعهدها اعراب و عجم ها قرار دارند. عجم ها از زمان پيروزي بني عباس اکثر اهرمهاي قدرت همچون وزارت و مناصب سياسي را در دست دارند. اعراب از اين مسأله رنج مي برند و تلاش مي کنند تا ايرانيان را از اريکه قدرت به زير آورند. اين منازعه پنهان به قتل عام برامکه منجر مي شود و هارون تمامي مردان طراز اول عجم را در طي دوره حکومت خود از ميان مي برد و به اين ترتيب اعراب در اين مناقشه پيروز مي گردند. در هنگام تعيين وليعهدها از سوي وي بار ديگر اين مناقشه بالا مي گيرد زيرا اعراب طرفدار وليعهد اول و عجم ها طرفدار وليعهد دوم هستند.
هارون در هنگام مرگ وصيت مي کند لشکر وي همراه با امکانات و پولهاي همراه آن به خراسان برود اما وزير عرب وي به اين وصيت گردن نمي نهد و اين اموال را به بغداد نزد امين وليعهد محبوب خود مي برد و خراسان را با شورشهاي آن تنها مي گذارد. اعراب امين را وادار مي کنند تا مأمون را از استانداري خراسان عزل کرده و او را به بغداد فراخواند قصد اصلي آنها اين است که وي را از ولايتعهدي عزل کرده و پسر امين را به اين سمت برگزينند. در اين ميان وقتي نامه امين به مأمون مي رسد مشاوران ايراني مأمون همچون فضل بن سهل، طاهربن حسين و برخي از مشاوران عرب مقيم ايران همچون هرثمة بن اعين به وي هشدار مي دهند که در صورت سفر به بغداد زنده نخواهد ماند. مأمون به ناچار نافرماني کرده و به بغداد نمي رود و به اين ترتيب جنگ ميان دو برادر آغاز مي شود، جنگي که در واقع ميان عرب و عجم است. در اين جنگ مأمون پيروز مي شود و کساني که مترصد فرصتي بودند در قلمرو حکومت عباسي شورش مي کنند.
علويان نيز از جمله گروههايي هستند که از اين فرصت استفاده مي کنند. شورش علويان در مناطق مختلفي همچون مکه، مدينه، يمن، کوفه، بصره، اهواز، دزفول، مصر و... شکل مي گيرد. در حقيقت اوضاع به سويي پيش مي رود که حکومت از دست بني عباس خارج شده و به دست علويان بيفتد. از آنجا که علويان رهبر واحدي ندارند اين قيامها پراکنده است. تمامي اين مناطق جز بغداد به دست علويان مي افتد. در چنين شرايطي مأمون بر امين پيروز مي شود، امين کشته شده و مأمون رسماً خليفه مي شود.
* مشکل مأمون تنها علويان هستند؟
** ببينيد، مأمون با بازنگري اوضاع دو مشکل را پيش پاي خود مي بيند؛ نخست آنکه بني عباس و اعراب بغداد از کشته شدن امين و خلافت مأمون ناراضي اند. ديگر آنکه او خطر اصلي که مجموعه خلافت عباسي را تهديد مي کند علويان مي داند. بنابراين ناگزير است تدابيري بينديشد تا ضمن آنکه خلافت عباسي را حفظ مي کند رضايت اعراب و عباسيان را نيز کسب کند. بنابراين در فضايي که مشغول سرکوب قيامهاي علويان است پيکي را نزد امام هشتم(ع) که بزرگ علويان محسوب مي شود مي فرستد و ايشان را به خراسان دعوت مي کند .
وي نه يک فرد عادي بلکه فرمانده نظامي را همراه با لشکري چهارهزار نفري به دنبال امام مي فرستد. بنابراين آوردن ايشان با زور همراه است. ضمن آنکه بر اين نکته تأکيد مي شود که اين سپاه از شهرهاي شيعه نشين عبور نکنند. در واقع قصد او آن است که نخست بني عباس را تهديد کند که حکومت را به علويان منتقل سازد و به آنها بگويد بين حکومت او و علويان يکي را بايد انتخاب کنند. از سويي غالب خراساني ها دوستدار اهل بيت و اندکي شيعه اثني عشري و يا پيروان مذاهب ديگرند که سخت دوستدار اهل بيت(ع) محسوب مي شوند و مايلند فردي از ميان آنها به عنوان خليفه انتخاب شود. مأمون با تدابيري امام رضا(ع) را از مدينه به مرو آورده و او را به عنوان وليعهد خود معرفي مي کند. به اين ترتيب خطر بزرگ علويان را از سر راه بر مي دارد و آنها را خلع سلاح مي کند. حتي مأمون به برادر امام رضا(ع) که يمن را تصرف کرده است نامه اي مي فرستد و حکم استانداري آن منطقه را به وي مي دهد و او نيز اين حکم را مي پذيرد. از طرفي گرچه قيام عموي امام در مکه نيز توسط عباسيان سرکوب شده اما همچنان آتش زير خاکستر محسوب مي شود.
بسياري از شورشيان و سادات به خراسان مي آيند. اما مأمون قصد واگذاري حکومت به علويان را ندارد. او تصميم مي گيرد چهار نفر که تاجبخش وي به شمار مي آيند و در غلبه وي بر اعراب و امين نقش بسزايي داشته اند به تدريج از حکومت حذف کند؛ هرثمة بن اعين که فرمانده بزرگ نظامي است. طاهر بن حسين فرمانده کل قواي مأمون، فضل بن سهل سرخسي که سياستمدار کارکشته است و سرانجام امام رضا(ع) که با حضور خود در مرو باعث تحولاتي در حکومت شده است. پس از چندي هرثمة بن اعين در بند و سهل در سرخس از دنيا مي روند. امام هشتم(ع) نيز در مرو به شهادت مي رسد.
طاهر بن حسين هم در بغداد است و گرنه او نيز قبل از آنکه مأمون به بغداد برسد از بين مي رفت. در واقع جامعه آن روز ايران به لحاظ سياسي هم جزيي از قلمرو بني عباس محسوب مي شود و هم در منازعه پنهان عرب و عجم بر سر مناصب قدرت در دستگاه عباسي دخالت زيادي دارد؛ هم برمکيان که در زمان مأمون قتل عام شدند خراساني بودند وهم پس از آنها خاندان سهل که با خلافت مأمون همه کاره حکومت شدند. گرچه فضل کشته شد اما حسن؛ برادر وي والي بغداد بود و مناصب مهم سياسي گرفت.
* به دليل اعتقادي چطور؟ زمينه پذيرش آراي مسلمانان از سوي ايرانيان وجود داشت؟
** به دليل اعتقادي ايرانيان پيشتر زرتشتي و برخي از آنها پيرو ماني بودند. عده اي در غرب و جنوب غربي اين کشور مسيحي بودند. با آمدن اسلام به تدريج مردم ايران مسلمان شدند. بخش شرقي ايران گرچه ديرتر فتح شده است اما زودتر از ساير مناطق به اسلام روي آوردند. تا نيمه هاي قرن سوم يعني تقريباً نيم قرن پس از شهادت امام رضا(ع) غالب مردم ايران مسلمان شدند. ساير مردم که پيرو مذاهب ديگرند به شدت دوستدار اهل بيت(ع) به شمار مي روند. شايد به همين دليل است که وقتي بني عباس به قدرت مي رسند و اعلام مي شود که خليفه از بني عباس است، مردم خراسان در فاصله کمتر از سه ماه شورش مي کنند و مي گويند ما خليفه اي از اهل بيت پيامبر(ص) را مي خواستيم بنابراين نزديک بخارا جنگي ميان ياوران پيشين حکومت عباسي و والي عباسي در مي گيرد که تلفات زيادي نيز بر جاي مي گذارد. اين علاقه باعث مي شود غالب سادات به اين منطقه مهاجرت کنند. اين گونه است که با آمدن امام هشتم به خراسان زمينه کافي براي پذيرش ايشان فراهم است. در واقع يکي از آرزوهاي بزرگ مردم ايران با ورود امام(ع) محقق مي شود.
* از منظر فرهنگي اين جامعه چگونه جامعه اي است و آيا نخبگان جامعه زمينه هاي پذيرش امام(ع) و باورهاي فرهنگي ايشان را دارند؟
**چنانکه مي دانيد به لحاظ فرهنگي مردم ايران قبل از اسلام داراي چند طبقه اجتماعي و اغلب از داشتن تحصيلات عاليه محروم بودند و تنها اندکي از افراد با نفوذ همچون سياستمداران، ارتشيان و روحانيون امکان برخورداري از تحصيلات عاليه را داشتند. با آمدن اسلام و بويژه حکومت بني عباس و باز شدن فضاي سياسي حصار انحصار برچيده اما حصار ديگري دور آنها تنيده شد و آن تبعيض بين عرب و عجم بود. نگاهي به علوم اسلامي نشان مي دهد که ايرانيان و بويژه خراسانيان نقش نخستي در آن دارند. وقتي ايرانيان از حکومت کنار گذاشته شدند به علم و دانش روي آوردند. با آمدن امام هشتم به خراسان، ايرانياني که در حکمت، سياست و مديريت سابقه اي طولاني دارند گويي گمشده خود را يافته اند و به تعبير خود گويي به معدن علم دست يافته اند.
داستان اشتياق هزاران نيشابوري براي کسب علم و شنيدن يک حديث ازامام هشتم(ع) نمونه صريحي از اين واقعيت است. وقتي امام هشتم(ع) به نزديکي مرو مي رسد همه جا تحت نظر است و امکان ارتباط ايشان با مردم حتي در دربار به راحتي ممکن نيست. اما در بسياري از رواياتي که از امام رضا(ع) به ما رسيده است ملاقاتهاي امام با مردم و صاحبان اديان و دانشمندان در خراسان در همين زمان اندک است.
امام(ع) دو سال و اندکي در خراسان حضور دارد و در اين مدت حکومت به شدت مراقب ملاقاتهاي ايشان بود و آزادي لازم را براي تشکيل کلاس درس و همراهي با مردم نداشت. زمينه برخي از اين ملاقاتها توسط خود حکومت ايجاد مي شد تا با تشکيل جلسات مناظره علمي در رشته هاي مختلف مقاصد خود را دنبال کنند. در اين مدت کوتاه عده اندکي جزو اصحاب امام(ع) محسوب مي شوند که معمولا احاديث بيشتري از امام(ع) را مي شنوند.عده زيادي نيز وجود دارند که يکي دوبار با امام ملاقات کرده و حديثهاي ايشان را شنيده اند. نکته مهم اين است که بر خلاف مدينه که بيشتر افراد احکام تکليفي خود را از امام(ع) مي پرسيدند، پرسشهاي ايرانيان که مردمي انديشمند و متفکر محسوب مي شدند سؤالات عقلي مربوط به کلام، فلسفه، معاد و مسايل ماوراء الطبيعه همراه با پرسشهاي مربوط به احکام تکليفي است.آنها اعتقاد دارند که به سرچشمه دانش دست يافته اند بنابراين ترجيح مي دهند پرسش هاي ويژه خود را مطرح کنند. مقصود برخي از طرح اين سؤالها آن است که ايشان را غافلگير کنند و برخي نيز تنها به منظور آگاهي و کسب دانش و معرفت اين پرسش ها را مطرح مي کنند. به همين دليل است که مي بينيد بيشتر رواياتي که از امام(ع) به دست ما رسيده در علوم عقلي است.
پس از شهادت ايشان نيز مقبره آن بزرگوار گنجينه علم و دانش شد. حتي بسياري از معتقدان به ساير مذاهب براي حل مشکلات علمي خود به زيارت آن حضرت مي آمدند. بسياري از آنها در آثار خود آورده اند که وقتي به زيارت آن حضرت آمده اند مشکل علمي شان به راحتي حل شده است. در طي 1230 سالي که از اين حضور مي گذرد مشهد تبديل به مرکز علمي، فرهنگي و مذهبي شده است. ضمن اينکه آثار برجاي مانده از ايشان نيز تا سالها زمينه تبديل خراسان به قطب علوم عقلي گرديده است. نخستين رياضيدانان، محدثان، منجمان و فيلسوفان دنيا خراساني اند و بسياري از عالمان مسلمان براي کسب دانش به خراسان، مرو، بخارا، سمرقند و نيشابور مي رفتند. خلاصه آنکه پيامد حضور امام هشتم(ع) در خراسان همچنان نيز ادامه دارد.

منبع:روزنامه قدس