عالم آل محمد(ص)

عالم آل محمد(ص)، لقب ويژه هشتمين امام از خاندان عترت و طهارت عليهم السلام  است. لقبي که ناشي از نهضت عظيم علمي حضرت امام رضا (ع) در عصر خويش و تاثير بي بديل سفرهاي علمي و مناظرات و مباحثات آن حضرت با علماي بنام و تلاش بي وقفه ايشان براي نشر علوم ومعارف اهل بيت(ع) است. بي شک نهضت علمي امام رضا(ع)، سدي محکم در برابر انحرافات تهديد کننده جامعه اسلامي ايجاد کرد و همين نهضت عظيم بود که علماي جهان اسلام، اعم از شيعه و سني را در برابر مقام والاي ايشان به خضوع و فروتني واداشت و وجود مقدس آن امام همام(ع)، به عالم آل محمد(ص) شهرت يافت.

 سفرهاي علمي حضرت امام رضا (ع)

مي توان گفت دليل اطلاق لقب عالم آل محمد(ص) به امام هشتم(ع) شرايط ويژه اي بود که ايشان در آن قرار داشتند. بعد از مرگ هارون و آغاز درگيري ميان امين و مأمون، فرصتي مناسب براي امام رضا(ع) به وجود آمد تا براي چند سال از شر خلفاي سفاک عباسي آسوده باشند.

امام رضا علیه السلام پس از هجرتشان از مدینه به طوس و هنگامی که ظلم بنی عباس را علیه شیعیان امیرالمومنین ، مخصوصاً سادات عظیم الشأن مشاهده فرمودند به ایشان نوشتند که به ایران مهاجرت نمایند و علت این امر را هم محبت به اهل بیت پیامبر فرمودند که در بین مردم ایران وجود دارد .

اما دستگاه حکومتی عباسیان که این هجرت ها را به زیان خود می دید و احساس می کرد که امام قصد ایجاد پایگاهی شیعی در ایران را دارند دست به کار شده و سربازان خود را جهت دستگیری و یا به شهادت رساندن سادات علوی گسیل داشتند .

نمونه ی بارز این اقدام شان حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها می باشد که بر اثر حمله ای که در شهر ساوه به کاروان ایشان صورت گرفت ، ایشان زخمی شده و پس از اقامت 17 روزه در شهر قم به شهادت رسیدند .

در عصر امام رضا (ع)جريان‌هاي فكري مختلفي بوده كه اگر تقسيم بندي كنيم از سه جريان فكري تغذيه مي‌كرد:
1. افكار عرب جاهلي كه در كنار افكار مسلمانان به حيات خود ادامه داد.
2. انديشه‌هايي كه در اثر اسلام به وجود آمد، يعني فرهنگ اسلامي كه پيامبر صلي الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم‌السلام در جامعه به دنبال آن بودند.
3. جريان فكري ديگر كه در اثر فتوحات و گسترش اسلام وارد شد.
پس ما اينجا سه منبع فكري را مي‌توانيم تفكيك كنيم؛ يكي افكار دوره جاهليت، دوم: افكار اسلامي و سوم: افكاري كه از بيگانگان وارد جهان اسلام شد و اين مسئله در همه جا و در هر زماني مي‌تواند باشد و در اين زمان نيز هست. 
امام رضا عليه‌السلام در دوره‌اي زندگي مي‌كرد كه با آمدن مأمون، جوّي در فضاي جهان اسلام به وجود آمده بود كه جريانهاي فكري مختلف با همديگر نزاع مي‌كردند و مناظراتي در آن دوره بين اينها اتفاق مي‌افتاد.
مامون خود را يك آزاد انديش معرفي مي‌كرد و ترتيبي داده بود كه اين مناظرات رخ دهد و انديشه صحيح در ميان اين افكار مشخص شود.
بعضي‌ها مي‌گويند مامون يك معتزلي مسلك است و بعضي ديگر او را شيعه مي‌دانند به خاطر اين كه عقل گرايي توسط مامون در جامعه اسلامي رواج پيدا كرد. يعني افكار عقل‌گرايي در اين زمان برخلاف گذشته به اوج خود رسيد. دارالترجمه‌ها در آن زمان تشكيل شد. انديشمندان خارجي فرصت پيدا كردند كه با مسلمانان وارد بحث شوند. يعني يك حمايتي از اين مناظرات شد.

اين ماجرا را تقريبا تمام كتابهايى كه به احوال امام رضا (ع ) و جريانهاى خط سيرش به ((مرو)) پرداخته اند، نقل كرده اند.

هنگام ورود به نيشابور دو حافظ قرآن به نامهاى ((ابوزرعه رازى )) و ((محمد بن اسلم طوسى )) همراه با تعداد بيشمارى از دانشجويان سر راهش را گرفتند تا چشمشان به جمال رويش روشنى گيرد. مردم بسيارى به استقبال آمده بودند، برخى فرياد مى زدند، برخى ديگر از خوشحالى جامه خود را بر تن مى دريدند، عده اى روى زمين در مى غلتيدند، عده اى هم سم استر امام را در آغوش مى كشيدند و بالاخره جمعى نيز گردنها را به سوى سايبان محملش كشيده ، هر كس به نحوى احساسات خود را ابراز مى كرد. روز به نيمه رسيد و از چشمان مردم همچنان سيل اشك سرازير بود. بالاخره چند تن از راهنمايان فرياد برآوردند كه : ((اى مردم ، همه سكوت اختيار كرده گوش فرا دهيد. پيغمبر اسلام (ص ) را با ازدحام بر گرد فرزندش آزار مدهيد.....))

در آن هنگام امام (ع ) حديثى را با ذكر سلسله سند طلائيش كه مشهور است ، براى مردم چنين بازگو كرد:

خدا مى فرمايد: ((كلمه توحيد يعنى لا اله الا الله دژ من است ، هر كس ‍ وارد اين دژ شود، از عذابم ايمن است )).

امام اين را بگفت و مركبش از جا حركت كرد، آنگاه دوباره سر از سايبان مركب بيرون آورده افزود: ((اما با رعايت شروط آن كه من خود از جمله شروط آن هستم )).

در آن روز تعدادى بالغ بر بيست هزار نفر قلم و دوات به دست داشتند كه حديث امام را مى نوشتند. آرى ، و بدينگونه مورخان رويداد معروف نيشابور را يادداشت كرده اند.^(۱).

سند ولايتعهدى كه ماءمون آن را به خط خويش نوشته ، ضمن تعبيرهاى بازگو كننده موقعيت و سجايا در شخصيت امام است . مثلا ماءمون چنين مى نويسد: ((... چون او بديد فضيلت درخشانش ، واكنش چشمگيرش ، پارسايى برجسته اش ، زهد سَره اش ، كناره گيريش از دنيا، و خلاصه خويشتن داريش از مردم را و بر وى (ماءمون ) ثابت گرديد اخبارى كه پيوسته درباره او با هماهنگى مضمون شنيده مى شد، زبانهايى كه بر او اتفاق سخن داشتند، و چون در او فضيلت را به حد عالى ، زنده و كامل يافت .....))

و به نوشته النجوم الزاهره ، امام رضا ((سرور بنى هاشم و گرانقدرترين آنها در زمان خود بود. ماءمون او را بسيار گرامى مى داشت ، در برابرش ‍ بسى كرنش مى كرد....))۲

پی نوشت ها:

۱- اين موضوع در مجله مدينة العلم (سال اول ، ص 415) از صاحب تاريخ نيشابور و از المناوى فى شرح الجامع الصغير نقل كرده . اين داستان در كتابهاى زير نقل شده است : الصواعق المحرقة / ص 122 حلية الاولياء / 3 / ص 192 عيون اخبار الرضا / 2 / ص 135 امالى صدوق / ص 208 ينابيع المودة / ص 364 و 385 بحار / 49 / ص 123، 126، 127 الفصول المهمة ، ابن الصباغ / ص 240 نور الابصار / ص 141. كتاب مسند الامام نيز آن را از اين كتابها نقل كرده است : التوحيد، معانى الاخبار، كشف الغمة / 3 / ص 98. اين داستان در بسيارى از كتابهاى ديگر نيز ذكر شده منتها برخى جمله ((به شروط آن و من از اين شروط هستم )) را حذف كرده اند كه دليلش براى ما روشن است .
۲- النجوم الزاهرة / 2 / ص 74.