در عصر امام رضا (ع)جريان‌هاي فكري مختلفي بوده كه اگر تقسيم بندي كنيم از سه جريان فكري تغذيه مي‌كرد:
1. افكار عرب جاهلي كه در كنار افكار مسلمانان به حيات خود ادامه داد.
2. انديشه‌هايي كه در اثر اسلام به وجود آمد، يعني فرهنگ اسلامي كه پيامبر صلي الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم‌السلام در جامعه به دنبال آن بودند.
3. جريان فكري ديگر كه در اثر فتوحات و گسترش اسلام وارد شد.
پس ما اينجا سه منبع فكري را مي‌توانيم تفكيك كنيم؛ يكي افكار دوره جاهليت، دوم: افكار اسلامي و سوم: افكاري كه از بيگانگان وارد جهان اسلام شد و اين مسئله در همه جا و در هر زماني مي‌تواند باشد و در اين زمان نيز هست. 
امام رضا عليه‌السلام در دوره‌اي زندگي مي‌كرد كه با آمدن مأمون، جوّي در فضاي جهان اسلام به وجود آمده بود كه جريانهاي فكري مختلف با همديگر نزاع مي‌كردند و مناظراتي در آن دوره بين اينها اتفاق مي‌افتاد.
مامون خود را يك آزاد انديش معرفي مي‌كرد و ترتيبي داده بود كه اين مناظرات رخ دهد و انديشه صحيح در ميان اين افكار مشخص شود.
بعضي‌ها مي‌گويند مامون يك معتزلي مسلك است و بعضي ديگر او را شيعه مي‌دانند به خاطر اين كه عقل گرايي توسط مامون در جامعه اسلامي رواج پيدا كرد. يعني افكار عقل‌گرايي در اين زمان برخلاف گذشته به اوج خود رسيد. دارالترجمه‌ها در آن زمان تشكيل شد. انديشمندان خارجي فرصت پيدا كردند كه با مسلمانان وارد بحث شوند. يعني يك حمايتي از اين مناظرات شد.
البته بعضي‌ها گفته‌اند يكي از دلايلي كه مامون از اين مسائل حمايت مي‌كرد اين بود كه روي افكار ائمه و افكار صحيح، سرپوش گذاشته شود و اين افكار در مقابل انديشه صحيح يك مقاومتي داشته باشد.
به هر حال در آن دوره گروههاي مختلف فكري آزادانه با همديگر به بحث مي‌نشستند و حتي در كاخ مامون اين مجالس تشكيل مي‌شد و بعد از اينكه امام رضا عليه‌السلام ولايتعهدي را مجبور شدند بپذيرند، در حضور آن حضرت، اين مناظرات تشكيل مي‌شد و امام رضا عليه‌السلام از اين فرصت نهايت *

نحوه برخورد امام رضا(ع) با مخالفان

با اينكه امام رضا عليه‌السلام وليعهد بودند و مي‌توانستند با مخالفين برخورد سختي داشته باشند ولي اين كار را نكردند و اتفاقاً آن حضرت، با ديگران با قول ليّن و زبان جذاب كه حتي مخالف هم جذب مي‌شد صحبت مي‌كردند و براي مخالف، احترام قائل مي‌شدند و به صحبت‌هاي آنها گوش مي‌دادند و بعد از اتمام صحبت آنها در مقام پاسخگويي بر مي‌آمدند و جوابي مي‌دادند كه مخالف هم جذب مي‌شد و به همين خاطر، آن حضرت را عالم آل محمد صلي الله عليه و آله خوانده‌اند.
در اين مجالس، ملحدين هم شركت مي‌كردند يعني كساني كه خدا را اصلاً قبول نداشتند و با حضرت وارد بحث مي‌شدند. اين مناظرات به صورت مكتوب موجود است و تحت عنوان الاحتجاجات به چاپ رسيده است.
اين آزاد انديشي در اسلام سابقه داشته و ما متاسفانه از اين مسئله غافل شده‌ايم و مي‌خواهيم از غرب تقليد كنيم. اين بحث‌ها، آزاد انديشي‌ها و مناظرات در دولت‌هاي شيعي مثل دوره آل بويه نيز بوده است. 

علت آزاد انديشي در شيعه

در انديشه شيعه، اين نوع آزاد انديشي وجود دارد و علت اينكه اين‌گونه مناظرات در دولت‌هاي شيعي وجود داشته اين است كه شيعه براي عقل گرايي و استدلال محوري، ارزش خاصي قائل است.
دولتهاي غير شيعي مثل بني‌اميه، بني‌مروان، دهن مخالفين را مي‌بستند و اجازه اظهار نظر نمي‌دادند، وهابيت امروز نيز همين افكار را دارد و متاسفانه اين مسائل از سقيفه آغاز شد.
محققين عرب از شيعه و سني گفته‌اند كه صحبت‌هايي كه در سقيفه شد، صحبت يك مسلمان نيست. در سقيفه بيان شد كه خليفه بايد از ما و قبيله ما باشد.
در سقيفه افكار عرب جاهلي در ميان مسلمانها بود و اوج احياي اين افكار را در حكومتهاي بني‌اميه و به خصوص حكومت يزيد مي‌بينيم كه صريحاً مي‌گويد نه وحي آمده و نه پيامبري آمده و مي‌گويد اجداد من كجايند؟! گفتند كه ما انتقام آنها را از بدر و احد گرفتيم و فكر مي‌كردند كه جنگ قبيله‌اي بين دو گروه بوده كه الان قبيله خودشان در عاشورا پيروز شده است. اين افكار، تفكرات عرب جاهلي است كه در زمان ائمه بعد نيز بوده و در زمان امام رضا عليه‌السلام نيز خيلي رواج داشت.
در آيات قرآن كريم اين افكار نهي شده است و گفته شده بايد ببيني خودت چه هستي و چه همتي داري. اينكه اجداد من چه كساني‌اند؟ از چه نژادي هستند؟ در بين مسلمانان نبايد مطرح شود.
وي گفت: متاسفانه امروز نيز برخي اين نوع تفكرات را ترويج مي‌دهند؛ ايراني‌گري و ملي‌گرايي و عربي‌گري و... افكار يك مسلمان نيست.
ائمه اطهار عليهم‌السلام در مقابل بني‌اميه و اين نوع افكار ‌ايستادند و افكار عقلي را مطرح ‌كردند.
شريعتمدار درباره يكي ديگر از مكاتب عقل‌گرا گفت: يكي ديگر از افكاري كه عقل‌گرا است معتزله است. آنها نيز در مقابل افكار جاهليت ايستادند. اين افكار معتزلي تحت تاثير افكاري بود كه از خارج، وارد جهان اسلام شده بود كه يكي از افكاري كه گفتيم در زمان امام رضا عليه‌السلام رواج داشت همين افكاري بود كه به خاطر گسترش حكومت اسلام و فتوحات از ديگر ملتها وارد جهان اسلام شد.
تفكر معتزله به خاطر افراطي كه در عقل گرايي داشتند و تندروي‌هايي كه داشتند آرام آرام از بين رفت و آثاري از آن نماند ولي نقطه اوج معتزله در زمان امام رضا عليه‌السلام بود.
در زمان امام رضا عليه‌السلام معتزله، مبلغيني داشتند و آنها را به نقاط مختلف اعزام مي‌كردند.
حجت‌الاسلام شريعتمدار درباره تفكر معتزله در زمان حاضر گفت: در زمان معاصر نيز معتزله افراطي در برخي از كشورهاي اسلامي و مصر دوباره زنده شده و طرفداراني دارد كه به آن نو معتزله مي‌گويند و در كشور ما نيز بعضي روشنفكران افراطي كه قرآن را كلام خدا نمي‌دانند از همين نوع معتزله مصري خط گرفتند.

بيداري اسلامي، نتيجه عقل گرايي

هميشه در مقابل حكومت‌هايي كه خود را به خدا نسبت مي‌دهند و مي‌گويند خواست خداست كه ما حكومت مي‌كنيم، عقل گراها مقاومت مي‌كنند و اين بيداري اسلامي نيز حاصل همين عقل گرايي است كه مردم دارند و عقلانيت آنها باعث شده كه زير بار حكومت‌هاي ظالم خود نروند.
وي گفت: حضرت‌ امام رضا عليه‌السلام با يهودي‌ها، مسيحي‌ها و زردتشتي‌ها مناظراتي داشتند كه با دليل‌هاي حضرت كه از كتابهاي خودشان بيان مي‌كردند آنها را قانع مي‌كردند لذا همه گروه‌ها در سراسر ممالك آن حضرت را مي‌شناختند و به علم بي‌انتهاي آن حضرت پي‌برده بودند.
همه اينها عواملي بود كه علم امام رضا عليه‌السلام، جلوه و ظهور كند و عالم آل محمد صلي الله عليه و آله لقب بگيرد و وقتي كه حضرت به شهادت رسيدند عالم انسانيت داغدار شد و چون همه فرق و مكاتب، ايشان را مي‌شناختند فرزندان آن حضرت را «ابن رضا» ناميدند.

نقش امام رضا در تشيع ايرانيان

امام رضا عليه‌السلام و ديگر فرزندان و نوادگان امام كاظم عليه‌السلام نقش بسزايي در گرايش ايرانيان به اسلام و تشيع داشتند و همانطور كه شهادت امام حسين عليه‌السلام باعث شد كه حق از باطل روشن شود و قيام‌هايي عليه بني‌اميه به وجود آيد، علم امام رضا عليه‌السلام و روشنگري‌هاي امام رضا عليه‌السلام نيز باعث شد فكر صحيح از فكر ناصحيح تشخيص داده شود.
ما ايراني‌ها مديون امام رضا عليه‌السلام و ديگر فرزندان امام كاظم عليه‌السلام هستيم زيرا در شيعه شدن ما نقش بسزايي را ايفا كردند. به تعبير ديگر با توجه به رواج افكار مختلف در آن زمان و تشنگي مردم به معارف حقه، نقش علمي امام رضا عليه‌السلام در مجامع علمي باعث شد كه اسلام صحيح از ناصحيح شناخته شود.
ايرانيها به شدت علاقه به اهل‌بيت عليهم‌السلام داشتند و همين محبت، باعث شده بود كه بني عباس در مقابل بني اميه پيروز شوند و حالا مامون براي اينكه مشروعيت به حكومت خود بدهد و به تعبير ديگر ظاهر وجيهي به حكومت خود بدهد، امام رضا عليه‌السلام را وادار به كوچ به سمت ايران كرد و ولايتعهدي را تحميل كرد.
از سوي ديگر چون افكار جاهلي اعراب باعث شده بود نوعي زورگويي نسبت به ايرانيان داشته باشند و تنها كساني كه با اين افكار مبارزه مي‌كردند اهلبيت عليهم‌السلام بودند لذا ايرانيان حق طلب، حقيقت را در اهل‌بيت عليهم السلام ديدند و خواستار حضور ائمه بودند.
در نهايت، امام مظلوم با اينكه در ظاهر وليعهد بود با انگور، مسموم شد و به شهادت رسيد و بعد از شهادت، به اذن خداوند، حضرت جواد الائمه با قدرت الهي به طوس ‌آمدند و ايشان را غسل و دفن كردند.