قرآن کريم در انديشه، گفتار و کردار اهل‌بيت:تجسّم و عينيت تمام يافته است و سيرة کريمانه و سخن حکيمانة آنان، مستقيم يا غير مستقيم، روشنگر کتاب الهي در ابعاد گوناگون آن است؛ از اين رو يکي از

رسالت‌هاي مهم امامان معصوم تبليغ دين، بيان احکام و تفسير قرآن بوده است. ميراث قرآني و تفسيري باقي مانده و ارزشمند از وجود مبارک امام رضا عليه السلاماز نمونه‌هاي اعلي و عظيم ذخاير قرآني تفسير معصومان:است و از آن جا که لطف و حکمت خداوند متعال همواره اقتضا کرده انسان را در پهنة طبيعت، بي‌راه و راهبر، رها نکند، ميراث قرآني را در ميان خاندان نبوت:دست به دست نموده تا به هشتمين اختر تابناک آسمان امامت و ولايت حضرت امام علي بن موسي الرضا عليه السلامرسيد و آن امام همام، وارث کتاب الهي و مفسّر راستين قرآن شد و اکنون دوازدهمين حجت، امام عصرعليه السلام ميراث‌دار آن است. به فرمودة امام صادق عليه السلامپيوسته خداوند از ميان ما خاندان، کسي را بر مي‌گزيند که کتاب او را از آغاز تا به انجامش مي‌آموزد.

در اين مقاله با نگرشي به سيرة قرآني و تفسيري امام رضا عليه السلام، بياناتي که ايشان به طور مستقيم در باب قرآن کريم و تفسير و فهم آن فرموده‌اند، مي‌پردازيم

امام رضا(ع) يکي از مفسران واقعي قرآن بود و در طول زندگي پر برکتش عنايت ويژه‌اي به اين راهنماي بزرگ داشت.
هر سه روز، يک ختم قرآن
ابوذکوان عشق وصف‌ناپذير امام رضا(ع) را به قرآن کريم چنين توصيف کرده است:حضرت هر سه روز يک بار قرآن را ختم مي‌کرد و آنگاه مي فرمود: اگر مي‌خواستم زودتر از سه روز آن را به پايان برسانم، مي‌توانستم، اما نخواستم چنين کنم. زيرا در هنگام تلاوت به هر آيه که مي‌رسيدم در آن فکر و انديشه مي‌کردم که درباره چه چيزي و در چه زماني نازل شده است. از اين رو در هر سه روز يک‌بار، قرآن را به پايان مي رسانم.
قرآئت قرآن در بستر خواب
عشق فراوان امام(ع) به اين کتاب آسماني او را بر آن داشت تا علاوه بر روز، در شب نيز قرآن بخواند و حتي آيات زيادي را در آستانة خواب و در رختخواب تلاوت مي‌کرد.رجاءبن‌أبي‌الضحّاک که گزارشي از سفر امام(ع) داده است، چنين گويد: امام(ع) به هنگام خواب در رختخواب خويش فراوان قرآن مي‌خواند و هرگاه به آيه‌اي مي‌رسيد که در آن يادي از بهشت يا جهنّم آمده بود، گريه مي‌کرد.
هزار ختم قرآن در يک پيراهن
شيخ طوسي در کتاب امالي به سند خود از علي‌بن‌علي، فرزند برادر دعبل خزاعي نقل کرده است که در سال 198 ق. همراه برادرم دعبل خدمت امام رضا(ع) رسیدیم و تا پايان سال 200 ق. در محضرش اقامت داشتيم و سپس به قم رفتيم. بعد از آنکه امام به برادرم، دعبل پيراهن پشمينة سبزرنگي به همراه انگشتري با نگين عقيق هديه کرد، به او درهم‌هايي که نام حضرت بر آن منقوش بود ، مرحمت نمود و به او فرمود: اي دعبل از اين پيراهن به خوبي محافظت کن که من در اين پيراهن هزار شب هزار رکعت نماز خوانده‌ام و هزار مرتبه قرآن را در آن ختم کرده‌ام.
محدثان و راويان حديث نقل کرده اند که امام رضا (ع)پس از تلاوت برخي آيات قرآن يا در پايان برخي از سوره‌هاي قرآن به طور آهسته يا بلند جملاتي را بر زبان جاري مي‌کردند که بخشي از آن‌ها را رجاءبن‌أبي‌الضحاک براي ما نقل کرده است.
وي مي‌گويد: امام رضا (ع) در تمام نمازهاي خود در شبانه‌روز بسم‌الله‌الرحمن‌الرحيم را بلند مي‌گفت و هرگاه آيه قل‌هوالله‌أحد را تلاوت مي‌کرد، پس از آن آهسته مي‌گفت: الله‌أحد و هرگاه سوره توحيد را به پايان مي‌رساند، سه مرتبه مي‌فرمود: کذلک الله ربّنا.
پي‌نوشت‌ها:
امالي صدوق، ص 660؛ بحارالانوار، ج 49،ص90.
عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 182؛ بحارالانوار، ج 49، ص 94.
امالي شيخ طوسي، ص 359؛ بحارالانوار، ج 49، ص 238.
بحارالانوار، ج 49، ص 94.

 الکلینى عن علىّ بن محمّد، عن سهل بن زیاد، عن یعقوب بن یزید عن العباس بن هلال قال: سألت الرضا علیه السلام عن قول الله «الله نور السّموات و الأرض» فقال: هاد لأهل السماء، و هادٍ لأهل الأرض. و فى روایة البرقیّ: هدی من فى السماء، و هدی من فى الأرض.
نور / 35. اصول کافى 1/ 115.

   کلینی از علی بن محمد، از سهل بن زیاد، از یعقوب بن یزید، از عباس بن‌ هلال روایت کرده است که گفت: از حضرت رضا(ع‌) درباره آیه «خدا نور آسمانها و زمین است» ، سؤال کردم، فرمود: یعنی هدایت کننده اهل آسمان و اهل زمین است، در روایت برقی آمده است: یعنی هر کس را که در آسمان و در زمین است هدایت می‌کند. 

الصدوق قال: حدّثنا الحاکم أبوعلىّ الحسین بن أحمد البیهقى، قال: حدّثنا محمّد بن یحیی الصولى، قال: حدّثنا أبوذکوان القاسم بن إسماعیل بسیراف سنة خمس و ثمانین و مائتین قال: حدّثنا إبراهیم بن عباس الصولى الکاتب بالأهواز سنة سبع و عشرین و مائتین، قال: کنّا یوماً بین یدى علىّ بن موسی‏علیه السلام فقال لى: لیس فى الدّنیا نعیم حقیقى. فقال له بعض الفقهاء ممّن یحضره: فیقول الله عزّوجلّ «ثمّ لتسئلنّ یومئذٍ عن النعیم» أمّا هذا النعیم فى الدنیا، وهو الماء البارد، فقال له الرضا علیه السلام و علا صوته: کذا فسّرتموه أنتم و جعلتموه علی ضروب، فقالت طائفة: هو الماء البارد، و قال غیرهم

الکلینى عن علىّ بن محمّد عن بعض أصحابه، عن أحمد بن محمّد بن أبى نصر، قال: دفع إلی أبوالحسن علیه السلام مصحفاً و قال: لاتنظر فیه، ففتحته و قرأت فیه: «لم یکن الّذین کفروا» فوجدت فیها اسم سبعین رجلاً من قریش بأسمائهم و أسماء آبائهم، قال: فبعث إلىّ: ابْعث إلىّ بالمصحف.
اصول کافى2/ 631؛ آیه در سوره بیّنه /1.

   کلینی از علی بن محمد، از یکی از هم اصحابش از احمد بن محمد بن ابی نصر روایت کرده است که گفت: ابوالحسن(ع) مصحفی به من داد و فرمود: در آن نگاه مکن، اما من آن را گشودم «و نبودند آنان که کافر شدند» را خواندم، و در آن نام هفتاد مرد از قریش را که نام آنها و پدرانشان ذکر شده بود، یافتم، ابن ابی نصر گوید: حضرت به من پیغام فرستاد که: مصحف را به من برگردان.

منبع : پایگاه بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی

   البحرانى عن محمد بن العبّاس عن محمّد بن القاسم عن محمّد بن زید عن إبراهیم بن محمّد بن سعد عن محمّد بن فضیل قال: قلت لأبى الحسن الرضا علیه السلام: أخبرنى عن قول الله عزّوجلّ «و التین و الزّیتون» إلی آخر السورة، فقال: التین و الزیتون الحسن و الحسین‏، قلت: «و طور سینین» قال: قال: لیس هو طور سینین و لکن طور سیناء قال: فقلت: فقال: طور سیناء نعم، هو أمیرالمؤمنین، قلت: «و هذا البلد الأمین» قال: هو رسول الله صلّی الله علیه و آله‏، أمن الناس به من النار إذا أطاعوه، قلت: «لقدخلقنا الإنسان فى أحسن تقویم» قال: ذاک أبوفصیل حین أخذ میثاقه له بالربوبیّة و لمحمّد صلّی الله علیه و آله بالنبوّة و لأوصیائه بالولایة، فأقرّ و قال: نعم، ألاتری أنّه قال «ثمّ رددناه أسفل سافلین» یعنى الدرک الأسفل حین نکص، و فعل بآل محمّد مافعل، قال: قلت: «إلّا الّذین آمنوا و عملوا الصالحات» قال: هو والله أمیرالمؤمنین علیه السلام‏‏ و شیعته «فلهم أجر غیر ممنون» قال: قلت: «فما یکذّبک بعد بالدین» قال: مهلاً مهلاً لاتقل هکذا هو الکفر بالله، لا والله ما کذب رسول الله‏ بالله طرفة عین، قال: قلت: فکیف هى؟ قال: فمن یکذّبک بعد بالدین، و الدّین أمیرالمؤمنین علیه السلام‏ «ألیس الله بأحکم الحاکمین»
البرهان فى تفسیر القرآن 4/ 477؛ و آیات در سوره تین /1- 8.

   بحرانی از محمد بن عباس از محمد بن قاسم، از محمد بن زیده از ابراهیم بن محمد بن سعده از محمد بن فضیل روایت کرده است که گفت: به ابوالحسن الرضا(ع) عرض کردم: مرا از (مقصود) سخن خدای عزّوجلّ «قسم به انجیر و زیتون تا آخر سوره» آگاه سازید. حضرت فرمود: انجیر و زیتون، حسن و حسین‏(ع) هستند، عرض کردم «قسم به طور سینین» فرمود: طور سینین نیست، بلکه (درست آن) طور سینا است، آن‏گاه فرمود: آری، مقصود امیرالمؤمنین‏(ع) است. عرض کردم (قسم به این شهر امین) فرمود: مقصود رسول خدا است؛ مردم به واسطه وجود آن بزرگوار، در صورتی که فرمانش را اطاعت کنند، از آتش در امانند. عرض کردم (به تحقیق انسان را در بهترین تعدیل خلق کردیم) فرمود: مقصود از این انسان، ابوفصیل (ابوبکر) است در آن هنگام که خداوند از او نسبت به ربوبیت خویش و نبوت محمد(ص) و ولایت اوصیای وی پیمان گرفت، و او (ابوفضیل) به اینها اقرار نمود و آری گفت: نمی‏بینی که خداوند فرموده «سپس او را به اسفل سافلین فرستادیم» یعنی درک اسفل، و آن «سقوط ابوفصیل به اسفل السافلین» زمانی بود که از این پیمان خود برگشت و با خاندان محمّد(ص) کرد آنچه کرد. عرض کردم «مگر کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند» فرمود: به خدا قسم، او امیرالمؤمنین‏(ع) و شیعیان وی هستند، عرض کردم «پس چه چیز بعد از این تو را در دین تکذیب می کند؟» فرمود: صبر کن، صبر کن، چنین مگو که این کفر به خداست، به خدا قسم که رسول خدا(ص) طرفه العین خداوند را تکذیب نکرد، عرض کردم: پس، آیه چگونه است؟ فرمود: (اینگونه است) پس چه کس بعد از این تو را در دین تکذیب می کند، و مقصود از دین امیرالمؤمنین (ع) است، «آیا خداوند حکم کننده ترین حکم کنندگان نیست».

منبع : پایگاه بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی

   حمیری از بزنطی روایت کرده است که گفت: شنیدم حضرت رضا(ع) در تفسیر «قسم به شب هنگامی که فرو پوشاند» می‏فرماید: مردی در بستان یکی از انصار درخت خرمایی داشت و «بر اثر رفت و آمد به آن جا» برای آن مرد انصاری ایجاد مزاحمت می‏کرد. انصاری از این موضوع به رسول خدا(ص) شکایت کرد. پیامبر آن مرد را خواند و فرمود: درخت خرمایت را در ازای درخت خرمایی در بهشت به من بفروش، اما آن مرد نپذیرفت. این خبر به گوش مردی از انصار به نام ابودحداح رسید، نزد صاحب نخل آمد و گفت: درخت خرمایت را به بستان من بفروش، آن مرد فروخت. ابودحداح خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول اللّه! نخل فلانی را در مقابل بستانم خریدم. رسول خدا(ص) فرمود: حالا به جای آن بستانت نخلی در بهشت از آن توست. در این هنگام خداوند تبارک و تعالی این آیات را بر پیامبرش نازل فرمود «و سوگند به آن که نر و ماده را آفریده که حاصل کوششهای شما متفاوت است. اما کسی که بخشید» یعنی درخت خرما را «و پرهیزگاری کرد. و آن بهترین را تصدیق نمود» یعنی وعده رسول خدا(ص) را «پس برای بهشت آماده‏اش می‏کنیم. امّا آن کس که بخل و بی‏نیازی ورزید. و آن بهترین را تکذیب کرد. او را برای دوزخ آماده می‏سازیم. و چون هلاکش در رسد دارایی‏اش به حالش سودی نبخشد. و آنچه بر ماست راهنمایی است». (بزنطی گوید:) به ایشان عرض کردم: خداوند می‏فرماید «آنچه برماست راهنمایی است»حضرت فرمود: (یعنی) خداوند هر که را بخواهد راهنمایی می‏کند و هر که را بخواهد گمراه می‏سازد. عرض کردم: خداوند شما را به سلامت دارد. گروهی از دوستان ما معتقدند که معرفت اکتسابی است، و اگر نیک بیندیشند به این معرفت دست می‏یابند. حضرت آن را ردّ کرد و فرمود: پس چرا این عده برای خود خوبی کسب نمی‏کنند. هیچ کس نیست مگر آن که دوست دارد از آنچه هست بهتر باشد. مثلاً همین بنی هاشم، با آن جایگاه و خویشی که دارند و از شما به این امر (ولایت ما) سزاوارترند، آیا خیال می‏کنید که به فکر خودشان نیستند، در حالی که شما معرفت پیدا کردید و آنها نکردند؟ ابوجعفر(ع) فرموده است: اگر مردم می‏توانستند (و شناخت به استطاعت بود) بی گمان همه آنها را دوست می‏داشتند.

منبع : پایگاه بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی

  البرقى عن أبیه، عن معمّر بن خلّاد، قال: کان أبوالحسن الرضا علیه السلام إذا أکل اُتى بصحفة، فتوضع قرب مائدته، فیعمد إلی أطیب الطعام ممّا یؤتى به، فیأخذمن کلّ شى‏ء شیئاً فیوضع فى تلک الصّحفة، ثمّ یأمر بها للمساکین ثمّ یتلو هذه الآیة: «فلا اقتحم العقبة» ثمّ یقول: علم الله عزّوجلّ أن لیس کلّ إنسان یقدر علی عتق رقبة، فجعل لهم سبیلاً إلی الجنّة بإطعام الطّعام .
بلد /11. محاسن 392

   برقی از پدرش، از معمّر بن خلّاد روایت کرده است که گفت: حضرت ابوالحسن الرضا(ع) وقتی می‏خواست غذا بخورد، قدحی می‏آوردند و نزدیک سفره ایشان می‏گذاشتند، حضرت دست می‏برد و از هر یک از بهترین و لذیذترین غذاهایی که برایش آورده بودند مقداری بر می‏داشت و در آن قدح می‏گذاشت و می‏فرمود آن را به مستمندان بدهند، آن‏گاه این آیه را تلاوت می‏کرد «پس به بلندی گردنگاه در نیامد» سپس می‏فرمود: خدای عزّوجلّ می‏دانست که همه افراد قادر به آزاد کردن‏ بنده نیستند، از این رو، اطعام کردن (فقرا) را راهی برای رسیدن آنان به بهشت قرار داد.

منبع : پایگاه بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی