همه آن هايي كه حرم را مي شناسند با يك نشاني خوب مأنوسند؛ صحن عتيق با پنجره فولاد و سقاخانه طلايش . آن‌هايي كه با هيچ سازه تازه اي در شهر احساس خوشبختي نمي كنند و آن هايي كه دلتنگي ديوارهاي بلند اذيتشان مي‌كند، آن هايي كه دل خسته از همه جا و همه كس اند، لختي در سقف اسماعيل طلا صبر مي كنند و نگاهشان را به بالاترين نقطه پنجره فولاد مي دوزند. آن هايي كه با خاطرات اين حرم زنده اند و آن هايي كه حكايت هايي براي تعريف كردن دارند يادشان مي آيد سقاخانه هم براي خود تاريخ شنيدني دارد .

قدیمی‌ترین سقاخانه حرم كه امروزه جز سنگاب نشاني از آن نمانده‌، با نام سنگاب خوارزمشاهی در راهروي دارالسیاده و ایوان طلا قرار داشته است. احتمال اينكه سقايان از همان زمان حضور داشته‌اند و امر سقايي را انجام مي‌داده‌اند‌، وجود دارد اما آنچه به صورت مكتوب به دست ما رسيده به دوره صفويه مربوط است.
در آن زمان سقایی، شغلي در تشکیلات آستان قدس رضوی بوده است و سقایان حقوق و مواجب داشته‌اند. نمونه‌هايی از اسنادی که به زمان شاه عباس صفوی مربوط است‌، نشان می‌دهد گروهی به نام سقایان بوده‌اند که از کارکنان به شمار مي‌رفته‌اند وحقوق دریافت می‌کرده‌اند و مسئول آن‌ها کسی به نام سقا‌باشی بوده است.
در دوره شاه سلیمان صفوی و در زمان تولیت میرزا شاه تقی‌الدین رضوی اصطلاح «سقایان آب پاش صحن» آمده است و گفته می‌شود علاوه بر آب دادن به زائران نظافت صحن نیز بر عهده سقايان بوده است. «سقایان سرطاس» اصطلاح دیگری است که در اسناد‌ اين دوره به چشم مي‌آيد.
برآورد هزینه‌های سالیانه كه اسناد برخي از آن‌ها بر جاي مانده است‌، حاکی از آن است كه سقایی نوعي شغل بوده است‌.
اين اسناد نشان مي‌دهد كه سقايان مواجب دريافت مي‌كرده‌اند و اين مواجب گاه از موقوفات تامين مي‌شده است .
به طوری که در وقف‌نامه‌ای مربوط به سال 1088‌، تامین‌ مخارج سقایان قید شده و شرطی نیز برای پرداخت مخارجشان آمده است و آن این است که اگر سقایان آب را از قنات محراب‌خان یا هر آب خوش طعم دیگري تامين كنند‌، نوع پرداخت فرق مي‌كند.
افشاريه و سقايي
در اسناد روایات‌های مختلفی از سقاخانه آمده است‌. در میان اسناد به جا مانده از دوره افشاریه نام دو سقاخانه بیشتر به چشم می‌آید‌؛ سقاخانه قدیم که به احتمال زياد شامل همان سقاخانه دوره شاه سلیمان و شاه سلطان حسین بوده است كه سقا‌باشی آن مواجب دریافت می‌کرده‌، اما حقوق وی از سقاخانه نادری کمتر بوده است و سقاخانه جدید سلطانی که شامل مشهورترین سقاخانه‌ها بوده است و هنوز هم در صحن عتیق وجود دارد.
این سقاخانه که به دست ناد‌رشاه افشار ساخته شده‌، هنوز هم به همین نام در میان مردم معروف است‌. سنگاب (منبع آب‌) این سقاخانه از سنگ یکپارچه است که به امر نادرشاه از هرات آورده‌اند و پس از نصب سقایان به مردم آب می داده اند.
در بخشي از كتاب عالم‌آرا آمده است‌؛ تا پيش از آن در این محل حوضی بوده است كه به فرمان نادر حوض را به چهار بخش تقسیم كرده‌اند و سنگاب را در میان حوض گذاشته‌اند و کلاه فرنگی روی آن گذاشته‌اند و آن را با طلا پوشانده‌اند.
نادرشاه حتی برای سقایان موقوفه‌ای مقرر کرد؛ به این نحو که مصارف سقا و قاطران و روشنایی سقاخانه باید داده می‌شد.
سقايي در عصر قاجار‌
در دوره قاجار تعداد سقاخانه‌ها افزایش یافت. به طوری که در اسناد این دوره نام چهار سقاخانه طلاي نادری، سقاخانه ایوان طلا راهروي دارالسیاده، سقاخانه موتمن السطنه و سقاخانه میان عمارت آمده است.
سقاخانه میان عمارت
گرچه از این سقاخانه هیچ نامی در منابع نيامده است‌، اما‌ در اسناد با عنوان سقاخانه میان عمارت یا سقاخانه عمارت شناخته شده است. از سقایان این عمارت، نام آقا سید‌ابراهیم و آقا سید محمد آمده است. کارکنان این مجموعه علاوه بر سقا فراش هم بوده‌اند و تحت عنوان فراش راهروي سقاخانه‌، مواجب نقدی و غیر نقدی دریافت می‌کرده‌اند‌.
سقاخانه صحن نو
سقاخانه‌اي كه بيشتر به نام موتمن السلطنه يا مستشار الملك- باني آن- مشهور است‌، در ميان صحن نو (آزادي)قرار دارد و ابعاد و اندازه آن تا حدوي شبيه سقاخانه نادري است .غير از اين سقاخانه ظاهرا حوض انباري هم در اين صحن وجود داشته است كه به وصيت حاجي ملا‌علي خبوشاني و در زمان توليت حاجي ميرزا موسي‌خان در سال 1285 در صحن جديد بنا شده است‌. سقايان علاوه بر حضور در قسمت‌هاي مختلف اماكن متبركه در كارخانه زواري و قهوه خانه مباركه نيز حضور داشته‌اند و بابت انجام وظيفه مواجب دريافت مي‌كرده‌اند.

سیل انبوه مشتاقان مضجع نورانی گواه اين مدعاست كه مردم بی‌تکلف و خالصانه غبار راه زندگی‌شان ‌را در زلال بیکران دریای مهر و رافت رضوی شستشو می‌دهند و به وجود نوراني حضرت به عنوان همراه هميشگي مي‌بالند‌. شوق زیارت هنگامی دیدنی‌تر می‌شود که می‌بینی پير‌زني با جفت كردن كفش‌ها و جواني با جمع كردن قرآن‌ها با عشق خدمت‌ مي‌كند.

خدمت آرزوي هميشگي همه آدم هايي بوده است كه ارادت و عشق بخش جدايي‌ناپذير وجودشان بوده است. با اينكه خدمتگزاري در مجموعه بارگاه رضوي برا‌ي همه امكان‌پذير نيست‌، خيلي‌ها معتقدند كه مي‌توان در محل کار‌، زندگی و تحصیل خادم حضرت بود.‌
پير‌زني كه افتخار 10 سال خدمت در حرم را دارد گواه اين مدعاست‌؛ او كه نامش جايي ثبت و ضبط نشده است، مي‌گويد:‌ بنا به عشقي كه دارم هر روز در ساعتي مشخص به حرم مي‌آيم و قرآن‌ها و كتاب‌هاي ادعيه را مرتب مي‌كنم‌.
همچنين جواني كه‌ سه سال است كفش‌هاي خادمان را واكس مي‌زند و مي‌خواهد اين خدمتش به صورت پنهاني ادامه داشته باشد‌، شاهد ديگر مدعاست‌. او معتقد است‌: هر دوستدار امام رضا(ع) ‌مي‌تواند در محل کار یا منزل یا محل تحصیل خود در یک روز از سال به صورت نمادین وظیفه خادمی حضرت را بر عهده بگیرد و خدمتی شایسته داشته باشد‌.
يكي از خادمان كشيك دو با اشاره به اينكه دوستدار و ارادتمند به خدمت در بارگاه رضوي مي تواند از همين حالا و در محل كار خود خادم حرم باشد‌، مي‌گويد: افراد مي‌توانند دست‌كم یک روز در سال‌ را به این کار اختصاص دهند‌ كه‌ این روز می‌تواند روز تولد خود فرد‌، سالروز ازدواج او، سالروز تولد فرزندش، سالروز فوت یا شهادت یکی از نزدیکان او و‌... باشد که ویژگی خاصی داشته باشد و به سادگی از یاد نرود‌.
حجت‌الاسلام و المسلمين شريعتي‌نژاد‌، مدرس دانشگاه علوم اسلامي رضوي‌ با اشاره به اينكه خادم رضوي تعريف گسترده‌اي دارد‌ ،در اين رابطه مي‌گويد: هر كس بنا به تخصصي كه دارد مي تواند خادم بارگاه رضوي باشد‌. به عنوان مثال یک پزشک در روزي كه خود را خادم آن حضرت نامیده است، بیماران را به دید زائران و محبان آن حضرت ببیند‌، با محبت و عطوفت بیشتری با آنان برخورد کند‌، دستمزدی از آن‌ها دریافت نکند یا اينكه کمتر دریافت کند‌، یا مي‌تواند درآمد آن روزش را در راهي که حضرت رضا‌(ع) می‌پسندد هزينه كند. یک تعمیرکار‌، یک کاسب‌، یک کارمند‌، یک دانش‌آموز‌، یک روحانی‌، یک معلم‌، یک دانشجو‌، یک خانم خانه‌دار‌ و... هم می‌توانند با این نگاه برای خود در آن روز خدمتی شایسته تعریف کنند‌.
وي اعتقاد دارد‌؛ چنين خدمتي در حوزه اخلاقي و فردي تاثيرگذار است و فرد خود را هميشه در حضور حضرت مي‌بيند.
يكي از خادمان كشيك 6 كفشداري نيز با استقبال از چنين طرحي عنوان مي كند:‌در اين صورت تنها حضور فيزيكي كافي نيست و ‌افراد در دورترين مكان‌ها نيز مي‌توانند خادم حضرت باشند، به عنوان مثال یک خانم خانه‌دار یا یک فرد بازنشسته می‌تواند در روزی که با خود عهد خادمی حضرت را بسته است، گناه نكردن را تمرين كند.
حجت‌الاسلام و المسلمين عالي از منبري‌هاي حرم نيز از اين طرح استقبال مي‌كند و مي‌گويد: مقيد بودن به اين حركت، تمريني است كه خود را هميشه در محضر امام بدانيم. علاوه بر اينكه مطرح كردن آن در بين مردم نيز علاقه ايجاد مي‌كند.

 رضا نظامي سريدار-نخستين بار را كه به زيارت بارگاه حضرت رضا(ع) مشرف شدم، هيچ گاه از ياد نمي‌برم؛ زماني بود كه كتاب آشناي غريب را خواندم. اين كتاب به من كمك كرد تا از لحظه هاي حضور لذت بيشتري ببرم و از آن سال تا به حال سه بار ديگر توفيق زيارت حرم حضرت رضا(ع) را پيدا كرده‌ام. در يكي از اين سفرها از امام(ع) خواستم كه به همراه شوهرم به سفر حج مشرف شوم. خدا را شكر حاجت من برآورده شد و من سال پيش به حج رفتم.
خانم امي نور حياتي از كشور اندونزي ، كه يك بار ديگر توفيق حضور در حرم را يافته‌است، درادامه مي گويد: از طريق وب‌گردي در زمينه‌هاي مختلف معارف اسلامي، اخلاق و تربيت، عرفان و اسلام‌شناسي اطلاعات به دست مي‌آورم و معتقدم براي نزديكي به امام(ع) بايد‌ ايشان را شناخت و با معرفت عاشق شد و نزديكي به امام(ع) ‌فقط با شناخت امكان‌پذير است‌.
امي نور كه در كنار زيارت فرصت حضور در موزه حضرت رضا(ع) را هم يافته است‌، تعريف مي كند:اول فكر مي‌كردم در اين موزه فقط اشيايي مربوط به حضرت رضا(ع) وجود دارد، اما گستردگي بخش‌ها را كه ديدم‌، شگفت زده شدم‌. از سكه‌هاي ولايت عهدي امام گرفته تا مدال‌هاي جهان پهلوان تختي‌، صدف‌ها و تابلوهاي نقاشي، همه برايم جالب بود.

خيلي از قديمي‌ها هنوز فلكه قديمي حضرت را به خاطر دارند كه با خانواده‌هاي شان سوار ماشين‌ مي‌شدند و مي‌رفتند سمت حرم. آن وقت‌ها مشهد هنوز اين قدر شلوغ نبود و به‌خاطر همين به‌راحتي مي‌شد دو قدم آن طرف‌تر از حرم پارك كرد و رفت زيارت. اما در حال حاضر پيدا كردن جاي پارك نه تنها در مشهد كه در تمام دنيا به مهارت ويژه‌اي تبديل شده است. البته پاركينگ‌هاي حرم كار را راحت كرده است؛ با اطلاعات درباره آن‌ها مي‌توانيد ماشينتان را به‌راحتي در جاي امني پارك كنيد و با خيال راحت به زيارت برويد.

به جز پاركينگ اختصاصي خدام چهار پاركينگ براي ارائه خدمات به زائران احداث شده است؛ سه پاركينگ در زيرگذر اماكن متبركه قرار دارد و يك پاركينگ جنب سر در شيرازي است.
پاركينگ شماره يك : اين پاركينگ در جنوب غربي اماكن متبركه و غرب صحن جامع واقع شده است و چند راه دسترسي اضطراري به زيرگذر از طرف شرق دارد.
پاركينگ شماره 2: اين پاركينگ زير صحن كوثر و قسمتي از ضلع شرقي صحن جامع رضوي واقع شده‌است. پاركينگ كوثر در ضلع جنوب شرقي اماكن متبركه در زيرگذر جاي دارد و از ورودي امام رضا(ع) تا خروجي نواب با مسير سواره رينگ زيرگذر مرتبط است.
پاركينگ شماره 3: اين پاركينگ زير صحن هدايت واقع شده است و دسترسي به سطح صحن از اين پاركينگ از طريق راه پله و آسانسور امكان‌پذير است. پاركينگ هدايت از ورودي خيابان نواب تا خروجي خيابان شيرازي با زيرگذر مرتبط است.
پاركينگ شماره 4:اين پاركينگ جنب سر در شيرازي است و ورودي آن از شمال رينگ زيرگذر است.

هنگامي كه اصطلاح «جامعه‌شناسي زيارت» را به كار مي‌بريم، مقصود ما مطالعه آن دسته از رفتارهاي گروهي و جمعي است كه در عرف، زيارت ناميده مي‌شود. مطالعه منظم و روشمند رفتار يك گروه كوچك كه به زيارت امام‌زاده روستاي خود مي‌روند به جامعه‌شناسي زيارت مربوط است. مطالعه جامعه‌شناسانه اعمال يك جمع چند هزار نفري كه به زيارت امام رضا(ع) مي‌روند هم مربوط به جامعه‌شناسي زيارت است. همچنين مطالعات حالات، حركات، سكنات، رويه و رفتار يك جمع چند ميليون نفري كه سالانه به زيارت خانه خدا مشرف مي‌شوند در حوزه جامعه‌شناسي زيارت جاي مي‌گيرد. در اين زمينه، كوچكي يا بزرگي عرصه عمل اجتماعي تاثيري در صدق عنوان جامعه‌شناسي زيارت ندارد، هرچند ممكن است تفاوت‌هاي عميقي را براي يك جامعه‌شناس ظاهر سازد. همين معنا را با عبارت ديگري نيز مي‌توان توضيح داد‌؛ هنگامي كه پديده زيارت را چه از سوي يك گروه كوچك و چه از سوي يك جمع بسيار بزرگ با روش‌هاي جامعه‌شناسانه بررسي مي‌كنيم، در واقع به جامعه‌شناسي زيارت مبادرت ورزيده‌ايم.
پس «جامعه‌شناسي زيارت» شاخه يا حوزه‌اي از جامعه‌شناسي است كه به رفتار زيارتي جمع (به عنوان يك كنش جمعي و اجتماعي) مي‌پردازد. در عين حال، از آن‌جا كه زيارت اماكن مذهبي يك عمل ديني است، جامعه‌شناسي زيارت در واقع‌ عرصه‌اي خاص از جامعه‌شناسي دين را تشكيل مي‌دهد.
حال اگر بخواهيم تخيل خلاق جامعه‌شناسانه را در مطالعه پديده «زيارت» به كار گيريم، بايد زيارت را نه تنها مرتبط با زائران، بلكه در شبكه وسيعي از روابط اجتماعي انسان‌هايي مطالعه كنيم كه به نحوي درگير پديده زيارتند. در واقع، همه آن‌هايي كه تعاملشان با يكديگر پديده زيارت را شكل مي‌دهد، در محدوده تحقيق و بررسي ما قرار مي‌گيرند.

از اين رو در جامعه‌شناسي زيارت به عنوان مثال در بررسي زيارت حضرت امام رضا(ع)‌، را تنها زيارت‌كنندگاني كه به راحتي مشاهده‌پذير هستند، محصور نمي‌بيند، بلكه به مجموعه‌اي از ارتباطات و پيوستگي‌هاي متقابلي مورد توجه مي‌شود كه مي‌توان آن‌ها را به صورت زير دسته‌بندي كرد:
‌- در بدو امر، مجموعه انسان‌هاي بزرگ و كوچك، پير و جوان، زن و مردي قرار دارند كه در عرف «زوار» يا «زائران» ناميده مي‌شوند.
سپس دسته‌اي از انسان‌ها كه به كار ساختن، بازسازي، تعمير و مرمت مرقد و ضريح و حرم و مكان زيارت جمعي مشغولند.
‌- افرادي كه به آماده‌سازي فضاي زيارتي مشغولند؛ به عنوان مثال به نور، سرما، گرما، تهويه، نظافت زيارتگاه و مانند آن مي‌پردازند.
‌- انسان‌هايي كه به خدمات‌رساني به زائران اشتغال دارند؛ آن‌ها را به حرم راهنمايي مي‌كنند، به هدايت گمشدگان مي‌پردازند، نذورات و هدايا را دريافت مي‌كنند، هدايايي به زائران مي‌دهند، براي زائران زيارت‌نامه و روضه مي‌خوانند، مراسم سخنراني برپا مي‌كنند و ده‌ها كار مشابه ديگر انجام مي‌دهند.
‌- دسته‌اي از افراد كه غذاي زيارت‌كنندگان را آماده مي‌كنند؛ مواد خام مي‌آورند، پخت و پز مي‌كنند و آن را رايگان بين زائران توزيع مي‌كنند يا به آن‌ها مي‌فروشند.
‌- دسته‌اي ازكارها و شغل‌ها براي تامين سرپناه زائران شكل مي‌گيرد؛ مجموعه‌اي از هتل‌ها، مسافرخانه‌ها، خانه‌هاي اجاره‌اي، چادرها، حسينيه‌ها، زائرسراها و مانند آن كه هزاران نفر را به يكديگر مربوط مي‌سازد.
‌- دسته‌اي از افراد كه به تامين پاركينگ براي اتومبيل زائران مشغولند.
‌- دسته‌اي كه براي زائران، قرآن و دعا و زيارت‌نامه چاپ مي‌كنند و گروهي كه آن‌ها را به فروش مي‌رسانند.
‌- افرادي كه براي زائران سوغات تدارك مي‌بينند؛ آن‌هايي كه مهر و تسبيح و نبات و نقل و نخود و كشمش و پرچم و انگشتر و عطر توليد مي‌كنند و كساني كه آن‌ها را به فروش مي‌رسانند.
‌- گروهي كه هنگام بيماري و ناخوشي با زائران در ارتباط هستند و بيمارستان و درمانگاه و داروخانه را سرپا نگه مي‌دارند.
‌- گروهي كه براي پركردن زمان فراغت زائران و سرگرمي آن‌ها، كارهايي در نظر مي‌گيرند و اماكن تفريحي، موزه‌ها، نمايشگاه‌ها و مانند آن را مي‌چرخانند.
‌- دسته‌اي كه وسايل سفر را مهيا مي‌كنند و به امر رفت‌وآمد و جابه‌جايي زائران در سطح داخلي يا بين‌المللي اشتغال دارند. انواع وسايل نقليه (اتوبوس، قطار، هواپيما، اتومبيل شخصي) و درصد افرادي كه از آن‌ها استفاده مي‌كنند نيز مورد ملاحظه قرار مي‌گيرند.
و بسياري گروه‌هاي ديگر كه به شكلي با پديده زيارت در ارتباط هستند. پس ملاحظه مي‌كنيد كه شبكه بسيار وسيع و گسترده‌اي از عمل جمعي و تعامل گروهي در شكل‌گيري پديده زيارت نقش دارد كه ذهن خلاق و چشم تيزبين جامعه‌شناس بايد به دقت آن‌ها را ملاحظه و محاسبه كند تا بتواند شناخت دقيق و جامعي از زيارت به دست آورد.

از خواب كه برخاست، پريشان بود. صبح زود خدمت امام رسيد و گفت: يابن رسول‌ا... ديشب جدتان رسول خدا(ص) را در خواب ديدم كه به من گفت: اگر پاره‌اي از تن من در سرزمين شما دفن شود با وي چگونه رفتار مي‌كنيد؟ اگر ستاره من در خاك شما پنهان شود‌، چگونه خواهيد بود؟ امام با صدايي كه آهنگ غم داشت، فرمود: پاره تن پيامبر(ص) كه در سرزمين شما دفن مي‌شود، من هستم! آن ستاره‌اي كه در خاك شما نهان مي‌شود هم من هستم.سپس فرمود: هر كس مرا زيارت كند و حقوق ما را رعايت كند و وجوب اطاعت ما را بداند، من و پدرانم روز قيامت شفيع او خواهيم بود و هركس ما شفيع او باشيم، اگر گناه انس و جن را داشته باشد، نجات خواهد يافت.

صبح و ظهر و شام ندارد. حرم تا بوده، همين بوده است. شلوغ و پر هياهو با آدم‌هاي ريز و درشت؛ روستايي و آفتاب خورده، شهري و از راه رسيده، با صحن‌هاي قديمي، آيينه‌هاي سالخورده و بست‌هاي قديمي . اينجا حريم پرواز ملائك است؛ امن و امان. اين را من نمي‌گويم، تاريخ مي‌گويد و تاريخچه بست‌نشيني ...

درباره بست‌نشيني نقل‌هاي زيادي است. مي‌گويند بست‌نشيني سنتي است كه از گذشته‌هاي دور وجود داشته است. حتي پيشينه آن به صدر اسلام می رسد؛ آنجا كه رسول اكرم(ص) پس از فتح مكه، خانه كعبه و اطراف آن را بست قرار داده‌اند. در دوران ديگر هم مصونيت در جوار مكان‌هاي مقدس از سنت‌هاي رايج و محترم است. حرمت اين مكان‌ها تا به اندازه‌اي بود كه سلاطين و حكام به خاطر عقيده و باور قلبي، به رعايت اين سنت و حفظ حريم مقيد بوده‌اند.

عيون اخبار الرضا(ع) را مي‌توان كامل‌ترين و معتبرترين كتابي دانست كه از سوي دانشمندان شيعي در قرون كهنه و ميانه به شيوه تك نگاري در باره جنبه‌هاي مختلف زندگاني امام رضا(ع)و نيز سخنان ايشان نگاشته شده است. شخصيت شيخ صدوق، مولف اين اثر، از ويژگي‌هايي است كه به اعتبار اثر افزوده و آن را به‌عنوان مهم ترين منبع درباره امام رضا(ع) مطرح كرده است كه در اين مقاله به ويژگي‌هاي جمع شده در اين كتاب اشاره شده است.

اين كتاب به احتمال زياد بعد از وفات ركن الدوله بويهي پس از سال (366ق ) و به دنبال شنيدن دو قصيده از ابوالقاسم اسماعيل معروف به صاحب بن عباد (385 يا 387 ق)، وزير بزرگ آل‌بويه در مدح امام رضا(ع) به نگارش درآمده است.
اين كتاب را مي‌توان تا آن زمان و بلكه تا قرن‌ها بعد از آثار منحصر به فردي دانست كه در آن محدثي بزرگ به‌صورت جامع و همه جانبه به زندگاني يك امام(ع) پرداخته است.