مسئله ولایتعهدی حضرت امام رضا علیه السلام دارای جنبه های بسیار مهم و جدی است که نیازمند تحلیل و واکاوی عمیق است. یکی از این جنبه ها، سوال پیرامون منفعتی است که ممکن بود شیعیان را تحت تاثیر قرار دهد.

 امام رضا (علیه السلام) و همراهان سرانجام در روز دهم شوّال سال ۲۰۲هجری قمری وارد مرو شدند. هنگامی که ایشان وارد مرو شدند مأمون و وزیرش فضل بن سهل و گروه کثیری از بزرگان آل عباس و علویان تا چند فرسنگی به استقبال حضرت رفتند. مأمون در تکریم ایشان بسیار کوشیدند و حضرت را در خانه ای جداگانه وارد کردند و بسیار به آن حضرت احترام نمود.مامون شخصی را به خدمت امام فرستاد و گفت : اراده کرده ام از خلافت کناره گیری کنم و آن را به شما تفویض کنم.(1)امام رضا (علیه السلام) از پذیرفتن خلافت امتناع نمود و فرمود: مرا از این کار معاف دار.مأمون بر این امر اصرار نمود و گفت: اکنون که خلافت را نمی پذیری؛ به ناچار باید ولیعهدی مرا بپذیری . حضرت به سختی از این کار خودداری فرمود .

مروری بر خطبه معروف امام رضا (ع) دربارۀ امامت، گواه این واقعیت است که خطبه مذکور با تعابیر و مفاهیم والای قرآن، پیوندی عمیق دارد و امام (ع) برای بیان ابعاد و زوایای گوناگون امامت، از واژگان، تعابیر و مفاهیم قرآنی به صورت گسترده استفاده کردند.

بهره‎گیری و تأثیرپذیری معصومان (ع) از قرآن با انگیزه‎هایی چون تبرک و تمین، تحمید، تهلیل و تسبیح خداوند، تبیین، تفسیر و توضیح آیات قرآن، تعلیل و توجیه سخن خود؛ تحریض و تحذیر مخاطب؛ جری و تطبیق؛ تزیین و تجمیل؛ استدلال و احتجاج و ... صورت می‎گیرد. (اقتباس گونه‎ای از تجلی آیات قرآن در نیایش معصومان، ص9). امام رضا(ع) در خطبه امامت در موارد فراوانی ـ به طور صریح و غیر صریح ـ به آیات زیادی از قرآن استشهاد و استناد کرده‎اند که در ادامه به ذکر برخی از آنها پرداخته می‎شود.

روايات نبوي و علوي مشتمل بر مفاهيم والايي است که غالباً مورد غفلت واقع مي شود. انسان براي حرکت در راه زندگي نيازمند قواعد راهنماست، و دين در بردارنده ي چنين قواعدي است. مهم استخراج اين قواعد از متون ديني به ويژه روايات است. براي انجام چنين کاري لازم است نيازهاي واقعي انسان از نيازنُماها متمايز شوند تا به تبع آن،‌ بتوان با تأمل در متون ديني پاسخ هاي مناسب را براي نيازهاي واقعي به دست آورد.
از آنجا که انسان موجودي زمان مند است که در جامعه اي خاص زيست مي کند، شناخت بهتر از انسان و نيز زمانه اي که در آن زيست مي کند، مدخل مناسبي است براي اين که به ملاکي مناسب براي تمايز نيازهاي واقعي از نيازنُماها دست يافت. توجه به اين اصل که دين در برگيرنده ي آموزه هاي جاودانه است، فرصتي است تا با عرضه ي نيازهاي واقعي به متون ديني، پاسخ مناسب را به دست آورد. با استفاده از تعبير معصوم عليه السلام مي توان گفت که اصول توسط دين بيان شده و به دست آوردن فرع مناسب هر زمان بر عهده متدينان است. (2)

هدف نهایی فرستادن پیامبران و كتاب‌های آسمانی، ایجاد جامعه‌‌ای منزّه از آلایش‌های شیطانی، اقامه عدل و زمینه‌سازی برای رسیدن به حیات جاودانی است. داشتن جامعه‌‌ای خوب در گرو داشتن خانواده‌ی سالم در آن است. امروزه افزایش آمار طلاق، تهدید مهمی برای سلامت جامعه به شمار می‌رود. برای جلوگیری از طلاق و فروپاشی بنیاد خانواده باید علت‌های آن مورد بررسی قرار گرفته، در زمینه‌ی زدودن آن‌ها تلاش شود. عوامل یادشده را می‌توان به دو دسته درونی و بیرونی تقسیم كرد. یكی از عوامل درونی طلاق، به عدم تربیت صحیح زن و شوهر در دوران كودكی برمی‌‌‌‌گردد. امام رضا (علیه السلام) برای تربیت صحیح سخنانی‌‌ ایراد فرموده است. طبق سیره ‌‌ایشان، مهم‌ترین اصول تربیتی كه فرزند باید با آنها تربیت شود تا بتواند در زندگی آینده‌اش، همسری شایسته باشد و دچار آسیب‌های ناشی از طلاق نگردد، عبارت است از: دیانت، صداقت و راستگویی، بردباری و گذشت، پرورش روحیه‌ی بزرگواری و عزت نفس، خوداتكایی، رشد عقلانی و توجه به نقش الگویی پدر و مادر.

اعتمادالسلطنه، از رجال دربار دوره‌ی قاجار و روزگار ناصرالدین شاه، در جایی از یکی از کتاب‌هایش به نقل از مسیوفریزر نوشته: «... وقتی که شاه طهماسب شهر را بنا کرد یا به توسیع آن پرداخت، گنبد مطهر را با آجرهای مطلا تذهیب نمود. یک مناره قشنگی ساخت و آن را مذهب داشت و دور مرقد ضریح طلایی نصب کرد.» مورخان با استناد به چنین اخباری در تاریخ، وجود ضریح در عهد شاه طهماسب اول صفوی را قطعی می‌دانند. کلمه‌ی «ضریح» بارها در اتفاقات مربوط به تاریخ مشهد در منابع این دوران تکرار شده و حتی در تالیفات آن دوران آمده که جسد شاه طهماسب را در کنار ضریح مبارک امام رضا (علیه السلام) دفن کرده‌اند. 

بعد از امام موسی بن جعفر علیه السلام مقام امامت به پسرش حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام رسید، چرا که او در فضایل سرآمد همه ی برادران و افراد خانواده اش بود و در علم و پرهیزکاری بر دیگران برتری داشت و همه ی شیعه و سنی بر برتری او اتفاق نظر دارند و همگان آن حضرت را به تفوق بر دیگران در جهت علم و فضایل معنوی می شناسند. به علاوه پدر بزرگوارش امام کاظم علیه السلام بر امامت او بعد از خودش تصریح فرموده و اشاراتی نموده که درباره ی هیچ یک از برادران و افراد خانواده ی او، چنین تصریح و اشاراتی ننموده است.

حضور ائمه (ع) برای مسلمانان همواره سرشار از برکت و نعمت بوده است؛ در این میان بارگاه امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع)، همچون نگینی بر صحنه ایران زمین می درخشد و تأثیرات معنوی ایشان در تمامی شئونات ایرانیان شیعه از جمله هنر، انکار ناپذیر است.

 

امام رضا علیه السلام، در طول زندگی خود با جریان های مختلفی روبرو بوده و با هر کدام برخوردهای مناسب همان جریان آغاز نمود.

امام رضا علیه السلام، در طول زندگی خود با جریان های مختلفی روبرو بوده و با هر کدام برخوردی مناسب همان جریان آغاز نمود. از جمله زمینه های مبارزه آن حضرت، مناظراتی بوده که ایشان با علمای مذاهب گوناگون داشته است. هرچند این جلسات به درخواست مامون تشکیل می گردید، اما امام رضا با ورود قوی در این مناظرات، علاوه بر ناکام گذاشتن مامون در هدف خود ٓکه عبارت از تضعیف جایگاه امام بود سایر فرق موجود در جامعه اسلامی را نیز محکوم می نمود. تا جایی که همه به علم و دانش آن امام شهادت دادند و لقب عالم آل محمد به ایشان اختصاص پیدا کرد.