حضور ائمه (ع) برای مسلمانان همواره سرشار از برکت و نعمت بوده است؛ در این میان بارگاه امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع)، همچون نگینی بر صحنه ایران زمین می درخشد و تأثیرات معنوی ایشان در تمامی شئونات ایرانیان شیعه از جمله هنر، انکار ناپذیر است.

 

به عبارت دیگر کرامات آقا امام رضا(ع) در تمامی عرصه ها برای ما ایرانیان قابل مشاهده است؛ و هنر یکی از این عرصه هاست؛ چه بسیار هنرمندان عاشقی که به عشقش قلم بر نشتر روح زده اند و آثاری خلق کرده اند که ردپای عوالم قدسی در آنها هویداست و به همین دلیل جاودانه شده اند.
در این مقاله تلاش خواهیم کرد به طور موجز ، تأثیرات حضور و غلیان عشق به این امام بزرگ را که موجب خلق آثار هنری شگرف شده بررسی نماییم.

معماری

هنر معماری در اندیشه اسلامی، موزه ای مجسم از انواع هنرهای برآمده از جامعه دینی و اندیشه مذهبی اسلامی است. بارگاه آقا امام رضا(ع) در شهر مشهد نه تنها از این قائده مستثنی نیست، بلکه قلب تپنده  و نماد شهر مشهد است. هرچند امروزه شهر مشهد نسبت به زمان ورود امام هشتم، بسیار گسترش یافته، اما همچنان ساختار کلی شهر، گسترش کوچه ها و خیابان ها، بازار و مراکز مذهبی، همه و همه به مرکزیت همین مرقد مقدس انجام می شود.

به همت جمهوری اسلامی، بزرگترین هنرمندان عصر به کار گماشته شدند تا در نهایت و در سال 1379 ضریح جدید برای حرم نصب شود. این ضریح فوق العاده که در نوع خود بی نظیر و تکرارناشدنی است، طرحش به قلم استاد محمود فرشچیان، قلمزنی اش به دستان هنرمند استاد مصطفی خدادادزاده، دوکتیبه سوره "هل اتی" و "یس" آن، به خط ثلث استاد موحدی ، خاتم کاری های داخل ضریح کار هنرمندانه استادان روزی طلب، صفری و کشتی آرا است. در چهار جهت ضریح 14 محراب به نشان چهارده معصوم قرار دارد که همگی به یک محراب بزرگ تر که آن نیز به کلمه الله ختم می شود، می پیوندند.
آستان قدس رضوی شامل بناها و قسمت های متعدد بسیار زیادی است که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

صحن ها:
شامل صحن انقلاب (صحن عقیق)،صحن آزادی (صحن جدید)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس، صحن مسجد گوهرشاد، صحن غدیر، صحن کوثر، صحن هدایت

مساجد:
شامل مسجد عظیم گوهر شاد، که یکی از زیباترین مساجد دوره تیموری است و کتیبه های آن به خط بایسنقر میرزا را می توان شاهکار کتیبه نگاری این دوران دانست، مسجد بالاسر
مدارس:
شامل مدرسه پریزاد ، مدرسه بالاسر،  مدرسه دو در، مدرسه میرزا جعفر، مدرسه مستشار

موزه و کتابخانه آستان
این موزه و کتابخانه به دلیل عشقی که ایرانیان به بارگاه مقدس رضوی داشته اند و وقوفات و نذرها و بخشش هایی که به آقا امام رضا(ع) کرده اند، امروزه یکی از موزه ها و کتابخانه های غنی ایران است.

آرامگاه ها:
شامل مدفن بزرگانی و افرادی چون آرامگاه هارون الرشید، شیخ بهایی(دانشمند عصر صفوی)، شیخ طبرسی(فقیه شیعه قرن 6 هجری)، الله وردی خان (سپهسالار امپراتوری صفوی)، حر عاملی (از فقهای شیعه قرن 11 هجری)، شیخ حسنعلی اصفهانی(معروف به نخودکی از علمای سده 13 قمری شیعه)، عباس میرزا نایب السطنه(پسر بزرگ و ولیعهد فتحعلی شاه قاجار)، علامه محمد تقی جعفری، سید عبدالله شیرازی (مرجع تقلید)،ادیب نیشابوری (شاعر) محمدتقی شریعتی  (فعال سیاسی، مذهبی و پدر دکتر علی شریعتی)، عباس واعظ طبسی  (تولیت آستان قدس رضوی)

صحن ها و رواق ها و دیگر بناها
شامل صحن امام خمینی، صحن جمهوری، صحن قدس، دارالحفاظ ، دار السیاده، دارالسلام،  دار الضیافه، توحیدخانه ، سقاخانه زرین، گنبد الله وردی خان، گنبد حاتم خانی

 نقاشی

به برکت حضور معنوی امام رضا(ع)، نقاشان ایرانی به عشق ایشان به هنرورزی بر صفحه بوم پرداخته اند. در گذشته خصوصا در هنر پرده خوانی و نقاشیهای خیالی سازی (نقاشی قهوه خانه)، صحنه هایی از زندگی آقا امام رضا(ع) توسط نقالان کشیده و در قهوه خانه ها با سوز و گداز خوانده می شد. از مهمترین این پرده ها به روایات ضامن آهو، شفای بیماران و آتش گرفتن باغ و باغبان دشمن امام می توان اشاره کرد.

تمامی ما ایرانیان عکسهای سیاه و سفید و بعضاً رنگی از پیران و بزرگان خانواده را در کنار حرم و یا ضریح آقا امام رضا(ع) دیده ایم که روزی زینت بخش دیوار خانه و یا تاقچه بوده اند. رفتن به مشهد و توفیق زیارت بارگاه حرم رضوی، برای تمامی عمر نام "مشهدی" را به اول نام فرد اضافه می کرد و این عکس سندی بود بر این سفر روحانی. این نوع هنر عکاسی که امروزه به "عکاسی زیارتی" مشهور شده به راستی در جهان بی مانند است و در هیچ جای دیگر همچین سنتی وجود ندارد.

 گرافیک

به برکت حکومت جمهوری اسلامی، استفاده از نقش بارگاه و حرم رضوی در طراحی گرافیکی نقوش پولهای کاغذی، به عنوان امری رایج در آمد و امروز به دلیل این استمرار، نقش حرم آقا امام رضا(ع) به عنوان نمادی تصویری از فرهنگ ایرانی-اسلامی، زینت بخش وجه رایج کشور ایران است.

* شبکه امام رضا(ع) ، گفتگو با استاد محمد فرشچیان

منبع: تبیان