كار سياسي و مبارزه علني و رويارو با حكام، براي امامان(ع) يك هدف نبوده است، بلكه هدف اصلي آنان، احياي انديشه‌ها و اصلاح جوامع و حاكميت بخشيدن به دين الهي بوده است و بديهي است كه هدايت انديشه‌ها و تصحيح افكار و باورها را مقدم بر هر نهضت و قيام علني و غيرعلني مي‌دانسته‌اند.
در منطق اهل بيت(ع)، هر جهادي مقدس نبوده است، بلكه ارزش جهاد بدان بوده كه تحت لواي رهبري حق و عدل صورت پذيرد، چنان كه علي بن موسي(ع) در بيان جامع احكام شريعت، وقتي به شرح جهاد مي‌پردازد، تأكيد مي‌كند: «والجهاد مع امام(ع) عادل.»
جهاد بايد تحت لواي امام(ع) عادل صورت گيرد.
اين است كه يك مسلمان حق‌جوي مبارز، قبل از اين كه سلاح به دست گيرد، بايد عدل را بفهمد و امام(ع) عادل را بشناسد؛ يعني بايد قبل از عمل، از فهم و انديشه و باور صحيح برخوردار باشد. اگر به زندگي حضرت رضا(ع) با اين ديد بنگريم، به روشني مي‌يابيم كه آن گرامي از حساس‌ترين فرصت‌ها، براي اين روشنگري فرهنگي و فكري و عقيدتي بهره جسته است.
البته اين استراتژي بر فردي چون مأمون پنهان نبوده است، بلكه خود او هم بيشترين سعي‌اش بر آن بود تا به جاي سلطه بر جانها، از طريق حركت‌هاي سياسي و فرهنگي، بر فكر و انديشه مردم حاكميت و اقتدار پيدا كند.
او مي‌داند مردم به خاندان پيامبر(ص) علاقه‌مند هستند، پس به علي بن موسي(ع) اظهار محبت مي‌كند، تا شايد از اين رهگذر، مردم به او هم خوشبين شوند و او را صالح بپندارند!
مأمون مي‌داند كه امام(ع) در علم و تقوا و فضايل انساني برتر از همگان است و او را ناگزير مي‌كند تا ولايتعهدي را بپذيرد، و وي را در حاشيه حكومت خود جاي مي‌دهد تا در باور مردم اين عقيده راه يابد كه پس مأمون هم شايستگي و علم و فضيلت دارد كه امام(ع) در كنار او قرار گرفته است!
اين سياست، در پي نفوذ فرهنگي و تأثيرگذاري بر باور و عقيده مردم است، اما نه در جهت مثبت، بلكه براي دستيابي به سلطه و سلطنت.
اگر در زندگي امامان(ع)، كار فرهنگي و علمي و تدريس و تربيت شاگردان و تشكيل محافل علمي براي خواص، بيش از اقدامهاي پر سر و صداي سياسي به چشم مي‌خورد، به خاطر اين است كه آنان مي‌دانند هر حركت مثبت يا منفي، ريشه در باور و اعتقاد و نوع نگرش انساني دارد و براي اصلاح عمل مي‌بايست به اصلاح انديشه مردم همت گماشت.
بدين سان حركت علي بن موسي(ع) در واپسين لحظات حضور در جمع مردم نيشابور، اقدامي ساده نبود.
وقتي امام(ع) مي‌فرمايد: كلمه «لا اله الا الله» حصن الهي است، به شرط اين كه پاي‌بندي به لوازم آن نيز باشد و «من» از لوازم و شروط كلمه توحيد هستم، اين بيان آن چنان فشرده و ژرف و تفسيرپذير است كه اهل درايت را ماه‌ها و سال‌ها به تفكر و تأمل و بحث وا مي‌دارد و جايگاه ولايت را در عالي‌ترين شأن ممكن و متصور آن به ترسيم مي‌كشيد؛ چيزي كه تحمل آن براي مأمون، ناممكن است.
امام(ع) از يك فرصت كوتاه بهترين بهره را مي‌گيرد و با جمله‌اي بس فشرده، تا اعماق انديشه و باور مردمي كه عطشناك شنيدن يك روايت از فرزند رسول خدايند، تأثير مي‌گذارد و بذر وجود ميليون‌ها شيعه را در جغرافياي كوچك آن روز نيشابور مي‌پاشد.
آنان كه داراي درايت و درك روايت بودند، دريافتند كه امام(ع) براي مأمون نه تنها جايگاهي قائل نيست كه او را غاصب و مفسد مي‌داند، زيرا شرط توحيد را رعايت نكرده و با احضار وي به خراسان، به او ستم كرده است.