با اينکه خيليها تاريخ تأسيس و پيدايش اولين مرکز درماني در مجموعه اماکن متبرکه را نمي دانند، اما منابع و اسنادي هست که روشن مي کند دارالشفا تا قبل از اين نام، شربتخانه نام داشته است. اينها يافته هاي گروهي از پژوهشگران در دفتر اسناد است. همين يافته هاست که روشن مي کند که در آغاز دوره صفويه داروهاي بيماران توسط شربتخانه تهيه مي شده است، اصلاً شربتخانه يکي از قسمتهاي بيوتات متبرکه است که علاوه بر تهيه و نگهداري انواع چاشني ها، مربيات، افشره ها که جنبه خوراکي داشتند و مرتبط با مطبخ و آشپزخانه بوده اند داروهاي گياهي را براي بيماران تدارک مي ديدند. طبق مستندات، هر چه به اواخر اين دوره نزديک تر مي شويم، استقلال و جدايي دارالشفا از شربتخانه بيشتر مي شده و در اواخر اين دوره دارالشفا مستقل شده است.

دارالشفا در منابع تاريخي

با اينکه به صورت پراکنده گفته شده دارالشفاي حضرت قبل از حکومت شاه عباس داير بوده و به بيماران خدمات مي داده است و در دوره افشاريه و زنديه خدمات آن ادامه داشته است. عالم آراي اميني، تأليف روزبهان خنجي قديمي ترين منبعي است که به وجود اين مجموعه اشاره کرده است تا آنجا که در ذکر حوادث سال 895 ه ق همزمان با حکومت اوزون حسن آق قويونلو از سرايت طاعون در تبريز خبر داده و توضيح مي دهد شربتخانه متعلق به دستگاه حکومتي آق قويونلو جهت مداواي بيماران وقف عامه مي شود.

تقسيم بيماران دارالشفايي

بيماران دارالشفا را به دو گروه تقسيم کرده اند، بيماران متفرقه و يا همان بيماراني که به صورت سرپايي توسط طبيب معاينه و براي آنها دارو تجويز مي شد و بيماران دارالشفا که بيماران بستري شده را شامل مي شد که اين ها علاوه بر دارو از ساير امکانات هم بهره مند بودند.
داروها طبق نسخه بر کاغذهاي آهاردار و بي آهار نوشته مي شد، مقدار و قيمت داروها را هم اسناد مشخص مي کرد.
ضرورت تأييد حکم از سال 1037 باب شد، زماني که متولي وقت دستور داد هزينه شربتخانه ها مربوط به خريد روزانه اقلام دارويي حتماً به مهر حکيم علي ،حکيم وقت آن زمان برسد و در غير اين صورت اعتباري نخواهد داشت. به نظر مي رسد پيش از اين، نظارت دقيقي بر تهيه اقلام دارويي صورت نمي گرفته است و مواردي از سؤ استفاده پيش آمده و براي جلوگيري از آن دستور نظارت دقيق تر صادر شد.

خدمات دارالشفايي

علاوه بر دارو که به بيماران غذايي با عنوان مزوره که نوعي آش بوده داده مي شده و در کنار آنکه ميوه آخر روز که عمدتا سيب و انار بوده است، چاشني مي شده است. حميده شهيدي، کارشناس فهرست نويس مديريت امور اسناد و مطبوعات حتي به ديگر خدمات رفاهي اشاره کرده و مي گويد: تأمين پوشاک از ديگر خدمات دارالشفاست تا آنجا که به مردان قبا، پيراهن، زير جامه، کفش و زنان را، پيراهن و کفش مي داده اند.

کارکنان دارالشفا

کار در دارالشفا اغلب به علت انتساب اين مجموعه به بارگاه رضوي و به واسطه نذر يا ديدن کرامت خاص بوده است، گفته مي شود استاد محمد خان اصفهاني جراح به قصد زيارت و شفا از اصفهان به اين شهر آمده و با کرامات خاصه حضرت و تأييد مير محمد مومن طبيب به عنوان جراح مشغول کار شده است.
گاهي هم افراد به اعتبار حضور نزديکانشان اذن حضور مي يافتند، استاد محمدعلي جراح اين گونه وارد مجموعه شده است، تا آن جا که گفته مي شود قبل از او پدرش شير افکن بيگ هم جراح دارالشفا بوده است.
اما با همه اينها مير عزيز ا... الحسيني، نخستين کسي است که در اسناد از او با نام حکيم نام برده شده است، او تا سال 1019 در اين سمت بوده و بعد مولانا محمد باقر شربتدار است که علاوه بر صاحب جمعي شربتخانه حکم دارالشفا را هم داشته است. همچنين نقل است طبيب دارالشفا علاوه بر حکم طبابت رياست دارالشفا را هم داشته است و بقيه افراد که در ارتباط با درمان و معالجه بوده اند، بايد مورد تأييد او قرار مي گرفته اند.
شغلها و سمتها از موارد قابل توجه و مورد اشاره در اسناد است که نشان از تشکيلات اداري حاکم بر بيمارستانها را دارد. شغل بيمارداري و عزب و اياغچي باشي از جمله اين حرفه است.در مجموعه اسناد علاوه بر اينکه نام حاجي قاسم نورالدين، محمد محمد نصير و ميرزا غلامرضا به عنوان بيمارداران ذکر شده که وظيفه مراقبت از بيماران را عهده دار بودند، از زنان نيز به عنوان خدمه ياد شده است همراه با ذکر برخي اسامي نظير خاني بانو، فولاد آغا، گل بادام و...
در سندي مربوط به يکي از سالها «سکينه» که ادعاي بيمارداري دارد، به خدمت 30 ساله مادرش در اين سمت اشاره کرده و گفته است با توجه به اينکه مادرش خاني بانو سي سال سابقه خدمت دارد، حق موروثي اوست که به اين شغل اشتغال داشته باشد. در اسناد همچنين از جراحان به نام استاد نام برده مي شود و گفته مي شود شيرافکن بيگ بن صفات، نخستين جراحي است که اين عنوان را گرفته است، بعد از او به ترتيب استاد حيدر، استاد محمد علي و استاد محمد خان اصفهاني از جراحان مطرح و صاحب نام بوده اند. عزب دارالشفا هم عنواني براي دفترداران و امور اداري دارالشفا بوده است، هر چند دارالشفا تا سال 1091 عزب مستقلي نداشته است و امور آن توسط عزب شربتخانه انجام مي شده است. «سلطان بن مراد احمد» اولين کسي است که به عنوان عزب دارالشفا از آن ياد شده است، در کنار اين کساني هم به عنوان ناظر مشغول به فعاليت بوده اند.
کار نظارت بر امور دارالشفا را ناظر دارالشفا عهده دار بوده است، ملا حاجي، محمد ملا محمدباقر از افرادي هستند که به عنوان ناظر نامشان در اسناد و تاريخ آمده است.

موقوفات دارالشفايي

اما از همه اينها که بگذريم، تأمين منابع اين مجموعه جاي بحث دارد که به روال غالب مخارج از طريق موقوفات و نذورات انجام مي شده است. انتساب اين مجموعه به وجود حضرت رضا(ع) هميشه مشتاقاني داشته است، جهت ثواب املاکي را وقف معالجه بيماران نموده اند.غير از عتيق علي بن احمد اسماعيل طوسي که املاکي را وقف بر آستانه نمود و از درآمد آن سهمي را براي مخارج دارالشفا قرار داده است. وقفيات ديگري براي مجموعه درماني آستان قدس رضوي وقف شده است. سيد محمد رضا فاضل هاشمي، رئيس بخش مخطوطات مي آورد: در ميان وقفنامه هاي موجود آستان قدس رضوي منافع حدود 60 فقره از موقوفات صرف گسترش توسعه و تعمير دارالشفا و تهيه دارو براي بيماران شد ه است.