فعاليتهاي هنري آستان قدس رضوي يکي از اقدامهاي چشمگيري بود که در بيست و دومين نمايشگاه کتاب تهران مي شد جلوه آن را در غرفه هاي وابسته به آستان مقدس امام رضا (ع) ديد. پيرو گزارش هفته گذشته، در اين ضيافت «آفتاب هشتم» نگاهي گذرا به شيوه تهيه کاغذهاي سنتي خواهيم داشت...
****
تهيه کاغذ به شيوه سنتي و دستي با الياف کاملاً طبيعي کتان و پنبه، از بخشهاي جانبي نمايشگاه کتاب است که متأسفانه در مکان نامناسبي قرار گرفته است. گوشه اي دنج در زير پله اي که گذر کمتر بازديد کننده اي به آنجا مي افتد و اين هنر زيبا از چشم جوانان دور مانده است.
شايد اگر مسؤولان نمايشگاه کتاب تمام فعاليتهاي آستان قدس رضوي را در کنار يکديگر قرار مي دادند، اين هنر زيبا بيشتر معرفي مي شد.
در اين بخش، گفتگويي با يکي از مرمت کاران قديمي آستان قدس رضوي داشتيم که شيوه ساخت کاغذ به شکل سنتي و مرمت را توضيح داد.

همچنين، کاغذ دست ساز سنتي نيز توسط اين مجموعه ساخته مي شود که قاب چوبي را که روي آن يک صفحه تور بسيار نازک قرار دارد و دور اين صفحه نازک يک قالب چوبي ديگر به عنوان چارچوب قرار دارد، مستقيم در حوضچه الياف حل شده در آب قرار مي دهيم. پس از اينکه قالب توري از داخل حوضچه خارج مي شود، يک لايه نازک الياف بر روي تور نشسته است. اين لايه نازک همان کاغذ است که بايد آن را خشک کنيم؛ بدين طريق که اين لايه نازک را بر روي پارچه اي تميز قرار مي دهيم. اين پارچه را در لا به لاي دو لايه ضخيم پارچه اي که از پشم شتر بافته شده است قرار مي دهيم تا خوب آب کاغذ گرفته شود. آن را زير دستگاه پرس قرار مي دهيم تا کاملاً صاف شود. سپس کاغذ آماده را از دستگاه پرس خارج مي کنيم و قسمتهاي اضافه اطرافش را مي زنيم. پس از آن، آهار نشاسته روي آن مي زنيم و سپس آن کاغذ را با استفاده از مهر سنگي يا مهري از جنس عقيق صيقل مي دهيم و کاغذ آماده مي شود.
طالبان درباره رنگ آميزي کاغذها مي گويد: اگر کاغذ رنگ نياز داشته باشد با رنگهاي طبيعي مثل رنگ حنا و... رنگ مي کنيم. اين کاغذها حدود 1000 سال و بيشتر سالم مي ماند.
در قديم به همين شيوه کاغذ تهيه مي شد و اين کاغذهاي توليد شده براي کار مرمت نسخه هاي خطي استفاده مي شود.
وي ادامه مي دهد: آستان قدس رضوي 6 سال است کار کاغذسازي سنتي را شروع کرده است. کلاسهايي را استاد مقبل اصفهاني برگزار کرد و من دوره کاغذسازي را برگزار کردم.
وي مي افزايد: کاربرد اين کاغذها فقط براي کار مرمت در خود آستان قدس است و ما هنوز به توليد انبوه نرسيده ايم که بخواهيم آن را در خارج از مجموعه آستان قدس مصرف کنيم.
طالبان، در خصوص هزينه ساخت اين کاغذ مي گويد: ساخت اين کاغذ بسيار هزينه دارد و الياف آن خيلي گران است، به طوري که مجبور مي شويم علاوه بر کاغذهاي توليد خودمان، از ژاپن نيز کاغذ خريداري کنيم. گاهي يک ورق کاغذي با قطع 70 سطر، حدود 20 هزار تومان قيمت دارد.
وي مي افزايد: کاغذهاي ماشيني اصلاً دوام ندارد. من پيشنهاد مي کنم بزرگان کشور مثل مقام معظم رهبري اگر مي خواهند کتاب بنويسند، بايد روي اين کاغذها نوشته شود تا باقي بماند در حالي که فقط روي کاغذهاي معمولي مي نويسند که ماندگار نيست.
وي مي گويد: اگر اين کاغذ در جاي مناسب نگهداري شود 700 تا 1000 سال عمر دارد. قرآني را من مرمت کرده ام که 900 سال قدمت داشت و چون الياف آن طبيعي بوده، اين همه سال مانده است.
وي مي گويد: در بخش مرمت آستان قدس رضوي فقط 7 نفر فعاليت دارند و کار مرمت را انجام مي دهند. ما تلاش مي کنيم با شرکت در نمايشگاه هاي مختلف، اين کار را به مردم معرفي کنيم.
وي مي گويد: قرآني را که از قرن دوم باقي مانده و روي پوست آهو بود، با استفاده از پوست آهو مرمت کردم. اين قرآنها در موزه و گاهي در مخزن آستان قدس رضوي قرار دارد.
وي از مرمت توماري 6 متري از قرن دهم خبر مي دهد و مي افزايد: مرمت هر نسخه با توجه به ميزان تخريب زمان متفاوت لازم دارد، به طوري که 50 ورق قرآن بايسنقر حدود 1/5 سال مرمت آن طول کشيد.
احمد طالبان مي گويد: 29 سال است کار مرمت را انجام مي دهم و شاگرد استاد حسن خطيب بودم و پس از آن ساخت جلد و تزئين و... را هم انجام داديم.

* مرمت و تذهيب و نگارگري
اما در بخش مرمت آستان قدس رضوي کار تذهيب و نگارگري نيز انجام مي شود.
«حسين رزاقي» با حدود 30 سال سابقه کار در زمينه هنر نگارگري تصحيح گل مرغ و به عنوان مسؤول هنرپژوهي آستان قدس رضوي مي گويد: قبلاً در بخش هنري در نسخه هاي خطي کار مرمت را انجام مي دادم، اما اکنون در زمينه قصص قرآن و زندگي ائمه اطهار(ع) کار دارم.
وي تصريح مي کند: تذهيب و نگارگري را نزد استاد فرشچيان تلمذ کردم و در طراحي ضريح حضرت رضا(ع) نيز در خدمت ايشان بودم و بسياري از نقوش را از ايشان آموختم.
وي مي گويد: من تمام يافته هايم را از لطف آستان قدس و مخزن خطي آن دارم و 22 سال است که آثار دوره تيموري، صفوي و قاجار به من کمک کرده است.
وي در خصوص مرجعيت آستان قدس رضوي در حوزه نرم افزاري و هنر مرمت و تذهيب و نگارگري مي گويد: کتابخانه به دليل وسعت فراوان و اينکه کتابهاي بسيار زياد وقفي دارد، منابع بسيار غني دارد. زماني که کتابخانه گسترش پيدا کرد و کتابخانه جديد افتتاح شد، امکانات رايانه اي به کمک ما آمد. بسياري از آثار تصويربرداري و ميکروفيلم تهيه شد. پس از آن، عکسبرداري و اسکن شد و CD آن تهيه گرديد، اما آثار بسيار ارزشمندي هنوز در آستان قدس وجود دارد که بايد نسخه الکترونيکي آن تهيه شود و آن نيازمند اين است که کارشناسان به معرفي اين آثار بپردازند. تاکنون يک برنامه در شبکه 2 به معرفي اين نسخه هاي خطي پرداخته است.
حسين رزاقي در پاسخ به خبرنگار ما در خصوص ميزان اطلاع رساني از اقدامهاي هنري که در درون آستان قدس اتفاق مي افتد، تاکيد مي کند: مرمت کنندگان، صحافان و مذهبان آستان قدس سهم زيادي در تدريس و آموزش اين هنرها به دانشجويان داشته اند. اکنون دانشگاه هاي علمي و کاربردي در تهران و مشهد به آموزش اين هنرها مي پردازند و سهم آستان قدس بسيار کم است. اگر اين آثار و اين افراد وجود نداشت اکنون 2000 دانشجو در اين رشته ها نداشتيم، محوريت آستان قدس سبب شد اين هنرها گسترش پيدا کند.
وي در خصوص نرم افزارهاي گرافيکي و اينکه آيا اين نرم افزارها به نگارگري سنتي آسيب مي رساند يا خير، چنين مي گويد: خلاقيت مرحله اول کار است. اگر هنرمند ذوق و سليقه در ابداع طرح نداشته باشد، فايده اي ندارد. رايانه در سرعت عمل و اجراي دقيق و صحيح و تناسب اندازه ها و فرمها کمک مي کند. اينکه گلها دقيق طراحي شود و شمه جا به جا نشود. اينجا ارتباط علم و عمل است و اکنون در دانشگاه واحدي است که «استفاده از رايانه در نقوش سنتي» نام دارد و بسيار کاربردي است.