موبايل ها روشن است، مردم دارند عکس مي گيرند، از ديوارها، صحن ها، از دستهاي قفل شده بر ضريح و ... اين کار را چنان با شتاب انجام مي دهند که انگار فقط براي همين کار آمده اند و مي خواهند تا وقت تمام نشده کاري بکنند.
در دارالسلام هم موبايل ها روشن است و چشمهاي مشتاق روي مراسمي نمادين و کهن که هر صبح و شام برگزار مي شود خيره مي ماند.
صفه از مراسم خاص حرم است. «صفه» به معناي ايوان و غرفه است که ساخت آن در رواق هاي حرم پيداست.
شواهد تاريخي قدمت اين مراسم را به قرن هشتم مي رسانند. عبارات و واژه هايي چون صفه، حفاظ، نايب الحفاظ که بعضي هايشان به عهد صفويه مي رسد مؤيد اين ادعاست.از طرف ديگر نام دارالحفاظ که از مکانهاي برگزاري مراسم و از بناهاي احداث شده در نيمه اول قرن 9 ه.ق دليل ديگري بر قدمت اين مراسم است.
محمدرضا قصابيان با توجه به برخي از منابع و وقفنامه ها به تاريخچه اين مراسم اشاره کرده و از برگزاري محافل قرآني در عهد صفويه خبر مي دهد و مي گويد: اين مراسم علاوه بر بالا سر در داخل حرم مطهر نيز برگزار مي شده است.
وي به استناد اخبار و اسناد تاريخي دوره افشاريه توضيح مي دهد: محافل قرآني در اين عصر بر در پايين پاي مبارک انجام مي گرفته است.
قصابيان با اشاره به اينکه در عهد قاجاريه هم مراسم به نوعي خاص در رواق توحيد خانه اجرا مي شده مي گويد: از اواخر اين دوره به دارالحفاظ انتقال يافته و تا اوايل عصر پهلوي هم در همين دارالحفاظ پا بر جا بود، و هر چند از سال 1331 ش به رواق دارالشکر و بعد مسجد بالاسر و پيش روي مبارک انتقال يافته و نهايت به همان رواق دارالحفاظ ختم شده است.
قصابيان از شيوه تغيير يافته مراسم در طول قرون مي گويد: اينکه با پيدايش و گسترش تشکيلات اداري دستورالعملهاي خاص براي برپايي مراسم بوده و مراسم از عهد قاجار به شيوه مدون درآمده است. صفه در عهد صفويه تحت نظر خادم باشي بوده، در دوره افشاريه مطابق با نظمي خاص و به سرپرستي صدرالحفاظ انجام مي شده است، در حالي که تعداد حفاظ شرکت کننده در مراسم هم متفاوت بوده اند. در طومار عضدالملک در عهد قاجار از چهل نفر و در عصر پهلوي از 150 نفر از حفاظ ياد شده است در حالي که تعداد آنها در حال حاضر به 14 نفر مي رسد.
صفه تماماً قرائت قرآن نبوده و شامل برنامه هاي ديگر هم مي شده است، چنانچه فضل ا... خنجي در مهمان نامه بخارا از موضوعاتي چون قرائت شعر در منقبت امام رضا(ع) و نقل احاديث در پايان مراسم ياد مي کند.
*آموزش هاي قرآني
قصابيان به قدمت آموزشهاي قرآني از گذشته هاي دور اشاره کرده و مي گويد: سلطان القراء يا قاري اعظم در هر دوره مسؤول آموزش بوده در حالي که در صدر مجلس قرار گرفته و با گوش کردن قرائت قاريان به اصلاح قرائت آنها مي پرداخته است.
او توضيح مي دهد: رياست حفاظ با صدرالحفاظ بوده چنانچه علاوه بر نظارت و نظم بخشيدن به اجراي مراسم به حفاظ و قاريان و افرادي که نياز به آموزش داشتند قرآن تعليم مي داد. وي با توجه به اسناد و منابع تاريخي از برخي از فضلا، قاريان و حفاظ نظير سيدمحمد حسين حسيني تبريزي ملقب به سلطان القراء ياد مي کند که ماندگاري بيشتري در تاريخ داشته اند.
قصابيان با اشاره به مکتب خانه کودکان در صحن عتيق مي گويد: اين مکتب خانه که از سال 1284 ه.ق به صحن جديد منتقل شده، محل آموزش قرآن به کودکان بوده که بعدها توسعه يافته و به خارج از حرم منتقل شده است.
قصابيان به آموزش گسترده قرآن در سالهاي اخير در دارالقرآن اشاره کرده و مي گويد: اين آموزش در دوره جديد از رونق و اهميت بيشتري برخوردار است. مفاهيم قرآني نيز مورد توجه قرار گرفته است.
*شروعي براي مراسم
ترجيح مي دهم براي مراسم صفه راهي دارالسلام شوم. رواق آماده است. فراشان در تب و تاب کارند. کار هر روزه شان است، صبح و شام. 30 دقيقه بعد از طلوع آفتاب و به محض اقامه نماز مغرب و عشاء.
سر تا سر دارالسلام رحل هاي قرآن است و نور شمعدان ها. قرآنها دست به دست شده و در جايگاه مخصوص قرار مي گيرد. شروع مراسم به طور رسمي با حضور سر کشيک است و تلاوت يک جزء از قرآن که به نوبت توسط حفاظ قرائت مي شود.
توسل به چهارده معصوم و ذکر نام علي بن موسي الرضا(ع) به محفل حالتي خاص مي دهد. آدم دلش مي خواهد ريه هايش را از عطر هوا پر کند. مديحه که تمام مي شود خطيب حفاظ، خطبه مخصوصي مشتمل بر حمد باري تعالي مي خواند و همه چيز با سجده شکر تمام مي شود قرآنها و رحل ها با همان تشريفات به اتاق مخصوص خود انتقال مي يابد.
با پايان مراسم شروعي است براي تحويل کشيک و يک آغاز دوباره ...