«دعا و نيايش» يكي از درون‌مايه‌هاي روايي اهل بيت عليهم السلام است كه در كنار مضامين فقهي، تفسيري، اخلاقي، سياسي و طبي، سهم قابل توجهي از حجم جوامع حديثي شيعي را به خود اختصاص داده است.

اهميت دعا در ميان باورهاي دين اسلام را مي‌توان در آياتي نظير «قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ...»1 و «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني‏ أَسْتَجِبْ لَكُم...»2 مشاهده كرد.3 امام رضا عليه السلام نيز مانند اجداد خود4 بر اهميت اين جنبه از معارف الهي تأكيد كردند. براي نمونه، حضرت با تمسك به آيات 53 سوره زمر5 و 56 سوره حجر6، ضرورت تمسك به نيايش به درگاه الهي را يادآور شدند. (ابن طاووس، 1411: 253 ـ 254) همچنين حضرت رضا عليه السلام در تشبيهي، دعا را سلاح انبيا خواندند: «عَلَيكُمْ بِسِلَاحِ الْأَنْبِياءِ فَقِيلَ وَ مَا سِلَاحُ الْأَنْبِياءِ قَالَ الدُّعَاء». (قطب‌الدين راوندي، 1407: 18؛ براي توضيح بيشتر، نك: «باب أن الدعاء سلاح المؤمن» كليني، 1365: ج2: 468 ـ 469) حتي در روايتي مندرج در كتاب فقه الرضا ـ كتابي كه در انتسابش به حضرت رضا عليه السلام اختلاف نظر زيادي وجود دارد ـ خواندن دعا بر قرائت قرآن ترجيح داده شده است. (امام علي ابن موسي الرضا، 1406: 345)7
از روايات چنين برميآيد كه دعا تنها وسيله رسيدن به آمال و آرزوها نيست كه تنها نگاهي آلي و ثانوي را برتابد، بلكه دعا به خودي خود ارزش ذاتي دارد. شاهد اين مطلب را ميتوان در گفت‌وگوي «احمد بن محمد بن ابي‌نصر» با حضرت امام رضا عليه السلام ديد كه از اجابت نشدن دعايش شكوه ميكرد، اما حضرت او را از وسوسه شيطان بر حذر مي‌دارند: «اباجعفر عليه السلام فرمود: مؤمن از خداي تعالي حاجتي را درخواست مي‏كند و خداي تعالي تسريع در اجابت نمي‏كند؛ زيرا صداي او را دوست دارد و به شنيدن خواهشش علاقه‌مند است. سپس فرمود: به خدا قسم خداي تعالي هر چه از مطالب دنيوي بر مؤمنين تأخير بيندازد، بهتر است از اينكه متاع دنيوي به ايشان دهد؛ دنيا چه ارزش دارد؟». (اين روايت با نقل حديثي ديگر از امام باقر عليه السلام ادامه دارد. نك: كليني، 1365: ج2: 488 ـ 489) در سيره عملي آن حضرت نيز گزارشهايي از دعاهاي طولاني در سجده نقل شده است. (ابن طاووس، 1411ب: 257؛ عطاردي، 1406: ج2: 65؛ در مورد قنوت نك: قرشي، 1380: ج1: 45) همچنين آن حضرت با يادآوري ايام خاصي چون نيمه شعبان، ماه رمضان، عيد غدير، روز اول محرم و... ، ضرورت دعا را در آن ايام يادآور شدند. (به ترتيب نك: عطاردي، 1406: ج2: 14؛ ج2: 15؛ ج2: 18؛ ج2: 28) همچنين به يادگار ماندن ادعيهاي از آن حضرت براي مواقعي چون رؤيت هلال، (ابن بابويه، 1378: ج2: 71) شنيدن اذان صبح (ابن بابويه، 1364: 153) و هنگامه سفر (حميري، 1413: 372 ـ 373) نشاندهنده اهميت دعا از منظر اين امام همام است.

1. «بگو: اگر دعاي شما نباشد، پروردگارم هيچ اعتنايي به شما نمي‏كند» (فرقان: 77).
2. «و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم» (غافر:60).
3. حضرت زين العابدين7 با تمسک به آيه اخير، ترک دعا را موجب دخول هميشگي در آتش دوزخ دانستند. (علي بن الحسين7، 1376: 196، دعاي 45 بند 15)
4. براي نمونه پيامبر، دعا را اساس عبادت دانستند. «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ» (قطب‌الدين راوندي، 1407: 18) و امام صادق7 آن را بهترين وسيله براي تقرب به خداوند برشمردند. (مفيد، 1413: 20) اميرالمؤمنين علي7 نيز چنان به دعا اهميت ميدادند که به «رجل دَعَّاء؛ مرد بسيار دعاکننده» مشهور بودند. (کليني، 1365: ج2: 468)
5. «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلي‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ...؛ بگو: اي بندگان من كه بر خويشتن زياده‏روي روا داشته‏ايد، از رحمت خدا نوميد مشويد».
6. «قال وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّون؛ گفت: جز گمراهان، چه كسي از رحمت پروردگارش مأيوس مي‏شود؟!».
7. فارغ از ضعف سندي و تشکيک در انتساب اين کتاب به حضرت رضا7، تفرد نقل روايت و تعارض آن با احاديثي همچون «أَفْضَلُ عِبَادَةِ أُمَّتِي بَعْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ‏ الدُّعَاءُ» (قطب‌الدين راوندي، 1407: 19) و «مَنْ شَغَلَهُ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ‏ عَنْ‏ دُعَائِي‏ وَ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ ثَوَابِ الشَّاكِرِينَ؛ هر كس كه قرائت قرآن او را از دعا كردن و سؤال از من باز دارد، به او برترين ثوابي را كه به شاكرين مي‏دهم، عطا خواهم نمود»، (ابن فهد حلي، 1407: 286) اعتماد ما را به اين روايت مخدوش ميکند.