در آموزش‌هاي رضوي، مسئوليت‌هاي مالي اهميت فراواني دارد و در رديف اول مسئوليت‌هاست و بازخواست و حساب‌رسي روز رستاخيز نيز در درجه نخست به آنها بستگي دارد. امام رضا عليه السلام در اين ‏باره مي‌فرمايد:
به نقل از امام علي عليه السلام فرمود كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود: «نخستين كسي كه داخل دوزخ گردد، حاكمي ‌است كه ستمگر است و ثروتمندي است كه حق مال را ادا نكرده است [؛ حقوق مالي را نپرداخته است]». (عطاردي، 1406: ج1: 281)
به دليل آنكه براي تعديل اقتصادي و معيشتي در جامعه و برطرف ‏كردن احتياجات لازم، قوانيني چون صدقه، خمس و زكات وضع شده است، نپرداختن اين موارد سبب منع گسترش خير در جامعه مي‌شود كه امام، مجازات آن را عذاب اخروي بيان كرده است.

الف) زكات

زكات يكي از فرايض الهي و يكي از اركان دين مبين اسلام به شمار مي‌رود كه در قرآن، هم‏رديف نماز آمده است. اگر نماز، ارتباط مخلوق با خالق است، بدون شك، زكات، ارتباط فرد با جامعه است.
در واقع، زكات يكي از فروع دين و از ضروريات اسلام است و در بيشتر آيات قرآن، هر جا نامي از نماز برده شده، از زكات هم ياد شده است. فقهاي اسلام، در آثار فقهي خود، يك فصل مخصوص زكات و يك جلددرباره آن نوشته‏اند.
از علي بن ابي‌طالب عليه السلام روايت شده است:
بر شما باد به زكات؛ زيرا از پيامبر شما شنيدم كه مي فرمود: زكات، پل اسلام است. پس هر كه آن ‏را بپردازد، از پل گذشته است و هر كه نپردازد، ‌در زير آن محبوس خواهدشد. (امين، 1403: ج2: 162)
امام رضا عليه السلام نيز در اين باره مي‌فرمايد: «من صلي و لم يزك لم تقبل صلوته؛ هر كس نماز بخواند، ولي زكات و ماليات اسلامي‌نپردازد، نمازش قبول نمي‌شود». (مجلسي، 1371: ج96: 12)
زكات افزون بر آثار رواني براي فرد و جامعه و استحكام روابط انساني، در مبارزه اصولي با فقر و محروميت نقش بسيار مهمي دارد. بي‏ترديد، زكات، عملي مقدس و تطهيركننده اموال و روح انسان است و رونق اقتصادي جامعه را نيز در پي دارد.
درباره اهميت زكات و جايگاه آن و تأكيد بر اينكه مردم بايد زكات اموالشان را بپردازند، روايات بسياري از اهل ‌بيت عصمت و طهارت وارد شده است. امام رضا عليه السلام در اين زمينه مي‏فرمايد:
ان علة الزكاة من اجل قوت الفقراء ... كما قال عزوجل لنبلونكم في اموالكم و انفسكم في اموالكم اخراج الزكاة... مع ما في ذلك من اداء شكر نعم الله عزوجل... مع ما فيه من الزياده و الرافة و الرحمة لاهل الضعف و العطف علي اهل المسكنة، و الحث لهم علي المساواة وتقوية الفقراء و المعونة لهم علي امر الدين... . (حكيمي، 1373: ج6: 233)
قانون زكات، براي تأمين (زندگي) بينوايان وضع شد، چنان‏كه خداي بزرگ فرموده است: شما را در اموال و جان‏هايتان امتحان مي‌كنيم. (امتحان) در اموال پرداخت زكات است... با ديگر فوايدي كه در اين قانون نهفته است، چون افزايش (مال) و مهرباني نسبت به ناتوانان و توجه به حال بينوايان و سوق‏ دادن جامعه به مساوات و برابري و توان‌بخشي به فقيران و ياري رساندن به آنان در انجام تكاليف ديني.... .
امام رضا عليه السلام در حديث ديگري، لزوم حقوق مالي بيش از زكات را از پيامبر نقل مي‌كند:
عن آبائه عليهم السلام ، عن اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب عليه السلام قيل: يا نبي الله! أفي‏المال حق سوي الزكاه؟ قال: نعم، بر الرحم اذا ادبرت، وصلة الجار المسلم، فما اقربي من بات شبعان و جاره المسلم جائع. (شيخ طوسي، 1424: ج2: 134)
نقل از پدرانش عليهم السلام ، از امام علي عليه السلام ، به پيامبر گفتند: آيا در مال تكليفي جز زكات هست؟ پيامبر فرمود: آري، نيكي ‏كردن (با مال) نسبت به بستگان، آن‏گاه كه روبگردانند و رسيدگي به همسايه مسلمان. به من ايمان نياورده است كسي كه سير بخوابد و همسايه مسلمان او گرسنه باشد.

ب) صدقه

«صدقه در لغت، مالي است كه به خاطر ثواب و قصد تقرّب به افراد نيازمند مي‌دهند.» (بندرريگي، 1378: ج1: 406) «در اصطلاح فقهي، مالي است كه كسي آن را مجاناً بدون عوض دنيوي به ملكيت دربياورد». (طباطبايي، 1419: ج9: 369)
خداوند در قرآن درباره اين فريضه مهم چنين مي‏فرمايد:
خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَه تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيهِمْ إِنَّ صَلاَتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ. (توبه: 103)
از اموال آنان صدقاتي بگير كه با اين كار [جان و مال] آنها را پاكيزه مي‏كني و براي آنان دعا كن كه همانا دعا و درود تو مايه آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست.
شادي، يكي از آثار رواني صدقه است، ‏چنان‌كه خداي متعال مي‏فرمايد:
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُواُ مَنًّا وَلاَ أَذًي لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ. (بقره: 262)
آنان كه مالشان را در راه خدا انفاق كنند و در پي انفاق منتي نگذارند و آزاري نكنند، آنها را پاداشي نيكو نزد خدا خواهد بود و از هيچ پيشامدي بيمناك نباشند و هرگز اندوهناك نخواهند بود.
امام رضا عليه السلام درباره اندوخته‌هاي صدقه‏اي نيز كه يكي ديگر از ابزارهاي مقابله با فقر و گسترش فرهنگ خير در جامعه اسلامي و رضوي محسوب مي‌شود، فرموده است: «خَيرُ مالِ المَرءِ ذَخائِرُ ‌الصَّدَقَةِ؛ بهترين مال انسان، اندوخته‌هاي صدقه‏اي است». (ورام بن ابي‌فراس، 1364: ج2: 182)
حضرت در همين زمينه مي‏فرمايد: «أفضَلُ المَالِ مَا وُقِي بِهِ العِرضُي؛ بهترين مال آن است كه آبرو با آن محفوظ ماند». (مجلسي، 1371: ج78: 352)
ميزان بخشش و حد آن نيز نكته‏اي است كه در تعاليم و سيره رضوي به آن توجه شده است. امام رضا عليه السلام در اين مورد فرموده است: «از بخششي خودداري كن كه زيان آن براي تو بيش از سودي است كه به برادرانت مي‏رسد». (عطاردي، 1406: ج2: 314)

ج) قرض‌الحسنه

دستگيري از نيازمندان و تهي‌دستان يكي از وظايف مهم افراد در جامعه اسلامي است و قرض‌الحسنه نيز يكي از شيوه‏هاي دستگيري از نيازمندان و كمك به هم‌نوعان در جامعه اسلامي به شمار مي‌آيد.
در قرآن كريم، سيزده بار با واژه‏هاي گوناگون، از قرض سخن به ميان آمده و بر آن تأكيد شده است. هر جا كه كلمه «قرض» آمده، به دنبال آن كلمه «حَسناً» نيز آمده است. ازاين‌رو، در اسلام به وام بي‏بهره، «قرض‌الحسنه» مي‏گويند.
برخي از آياتي كه بر اهميت آيات قرض‌الحسنه تأكيد داشته‏اند، عبارتند از:
ـ ... وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيئاتِكُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ. (مائده: 12)
اگر نماز به پا داريد و زكات بدهيد و به رسولانم ايمان بياوريد و آنها را ياري كنيد و قرض‌الحسنه به خدا بدهيد، گناهان شما را محو مي‏كنم و شما را در باغ‏هايي از بهشت كه نهرها از زير درختانش جاري است وارد مي‏كنم.
در اين آيه درباره قرض‌الحسنه چند نكته وجود دارد. نخست اينكه، اين دستور به اندازه‌اي مهم است كه پس از نماز و زكات و ايمان و ياري رسولان خدا، ذكر شده، دوم اينكه، اين فرمان در اديان پيشين نيز از دستورهاي مهم خدا بوده است. سوم اينكه، پاداش آن بخشش گناهان و بهشت پرنعمت است. چهارم آنكه، قرض‌الحسنه، قرض‏ دادن به خداست؛ يعني خدا پذيرفته است و دستش را به جاي دست مستمند قرار مي‏دهد.
ـ «... وَ أَقِيمُوا الصَّلاهَ وَ آتُوا الزَّكاهَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً...؛ و نماز را برپا داريد و زكات را ادا كنيد و به خدا قرض‌الحسنه دهيد». (مزمل: 20)
در اين آيه، سه نكته قابل توجه است. نخست اينكه قرض‌الحسنه، بعد از نماز و زكات، سومين دستوراست. دوم آنكه قرض‌الحسنه، قرض‏ دادن به خداست. اشاره به اينكه گويي قرض‏‏دهنده با خدا معامله مي‏كند و خداوند، قرض او را مي‏پذيرد. سوم اينكه اين اصل مقدس، مانند نماز و زكات بايد در سطحي وسيع انجام شود. از اين‌رو، در آيه با واژه جمع، به عموم مردم از زن و مرد، خطاب شده است.
ـ «إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يضاعِفْهُ لَكُمْ وَ يغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ؛ اگر به خدا قرض‌الحسنه دهيد، آن را براي شما چند برابر سازد و شما را مي‏بخشد و خداوند، تشكركننده و بردبار است».
(تغابن: 17)
خداوند در اين آيه، به چند نكته درباره ارزش قرض‏ دادن اشاره كرده است. نخست اينكه قرض دادن به مؤمنان، قرض‏ دادن به خداست و حق آن را پذيرفته است. دوم اينكه قرض‏ دادن موجب افزايش نعمت به چندين برابر مقدار قرض مي‏‌شود.سوم اينكه موجب آمرزش گناهان مي‏شود. چهارم اينكه خداوند از قرض‏دهنده تشكر مي‏كند؛ يعني آن ‏را به نيكي مي‏پذيرد و با پاداش‏هاي دنيوي و اخروي جبران مي‏كند.
همچنين اهميت قرض‏الحسنه در رفتار ائمه اطهار جلوه خاص و برجسته‏اي دارد. خاندان رسالت، در گفتار و رفتارشان به قرض‏الحسنه توجه مي‌كردندو در اين راه پيش‌قدم مي‏شدند و پيروانشان را با تأكيدهاي بسيار به اين امر مقدس فرامي‌خواندند.
در جلد سيزده كتاب وسائل الشيعه كه از منابع فقه شيعه به شمار مي‌رود و محور استنباط و اجتهاد مجتهدان تشيع است، 134 روايت در «ابواب الدَّين» درباره قرض و پاداش و احكام آن ذكر شده است.
رسول خدا صلي الله عليه و آله نيز در اين زمينه چنين فرموه است:
من اقرض اخاه المسلم كان له بكلِّ درهمٍ اقرضه وزن جبل احدٍ من جبال رضوي و طور سيناءٍ حسناتٍ، و ان رفق به في طلبه، تعدّي به علي الصّراط كالبرق الخاطف اللامع بغير حسابٍ و لا عذابٍ. (حرّ عاملي، 1370: ج13: 88)
كسي كه به برادر مسلمانش قرض بدهد، به اندازه هر درهمي كه به او مي‏دهد، به بزرگي كوه اُحد از كوه‏هاي رضوي و طور سينا، براي او پاداش‏هايي هست و اگر در مورد گرفتن طلب خود با آن مؤمن، مدارا و رفاقت كند، همانند برق خيره‏كننده و درخشان، بدون حساب از روي پل صراط بگذرد.
امام ‏رضا عليه السلام همانند ديگر ائمه اطهار و اهل بيت عليهم السلام ، روي اين عمل انساني و اسلامي تأكيد ويژه‏اي داشته ‏است. حضرت درباره اهميت كمك به هم‌نوعان فرموده است:
بخل موجب از بين رفتن آبرو و دوست‏ داشتن [چيزي] انگيزه انجام ناپسندي‏هاست و كريم‏ترين و با ارزش‏ترين خلقيات، بخشش و نجات درمانده، برآوردن آرزوي آرزومند و كمك به تحقق اميد اميدوار است. (امين، 1403: ج2: 121)
علامه مجلسي، شيخ صدوق و ديگر بزرگان حكايت كرده‌اند كه يكي از شيعيان و دوستان امام رضا عليه السلام به نام ابومحمد غفاري گويد:
در زماني، بدهكاري من به افراد زياد شده بود و توان پرداخت آنها رانداشتم. با خود گفتم: بهتر است نزد حضرت علي ‏بن موسي الرضا عليه السلام شرفياب شوم؛ چون هيچ ملجا و پناهي جز مولا و سرورم نمي‏شناسم و تنها آن حضرت است كه مرا نااميد نمي‏كند و كمك مي‌كند تا قرض‏هاي خود را پرداخت كنم و زندگي‌ام سر و ساماني دهم. پس به همين منظور، عازم منزل امام شدم. چون به منزل حضرت رسيدم، اجازه ورود گرفتم و هنگامي كه داخل شدم، به حضرت سلام كردم و در حضور مباركش نشستم. امام فرمود: اي ابومحمد! خواسته و حاجت تو را مي‏دانيم كه چه تقاضايي داري و براي چه اينجا آمده‏اي. عجله نكن و ناراحت نباش. ما خواسته‏ات را برآورده مي‏كنيم. پس چون شب فرا رسيد، در منزل حضرت استراحت كردم. وقتي صبح شد، مقداري طعام مناسب آوردند و صبحانه را با آن حضرت تناول كردم. سپس امام فرمود: آيا حاضر هستي نزد ما بماني يا آنكه قصد مراجعت و بازگشت به خانواده خود را داري؟ عرضه داشتم: يا بن رسول اللّه! چنانچه لطف كنيد و خواسته و نيازم را برآورده فرمايد، از محضر مبارك شما مرخص مي‏شوم؛ چون خانواده‏ام منتظر هستند. پس از آن، امام رضا عليه السلام دست مبارك خويش را زير تُشكي كه روي آن نشسته بود، بُرد و مُشتي پول از زير آن درآورد و به من عطا كرد. وقتي آن پول‌ها را گرفتم، ضمن تشكر خداحافظي كردم و از منزل بيرون آمدم. چون آنها را نگاه كردم، ديدم چندين دينار سرخ و زرد است و نوشته‏اي ضميمه آنهاست: اي ابومحمد! اين پنجاه دينار را به تو هديه داديم كه بيست و شش دينار از آن را بابت بدهي خود پرداخت كني و بيست و چهار دينار باقي مانده‏اش را هزينه و مصرف زندگي خود گرداني و نيز خانواده‏ات را از سختي و ناراحتي نجات بدهي. (عطاردي، 1406: ج2: 204 ـ 206)
قرض‌الحسنه در آموزه‌هاي رضوي به اندازه‏اي اهميت دارد كه امام رضا عليه السلام درباره اين عمل خير مي‏فرمايد:
اِنّ اَجْرَ الْقَرْضِ ثمانِيةَ عَشَرَ ضِعْفاً مِنْ اَجْرِ الصَّدَقَةِ لِاَنَّ الْقرْضَ يصِلُ اِلي مَنْ لا يضَعُ نَفْسَهُ ‏لِلصَّدَقَةِ لِاَخْذِ الصَّدَقَةِ. (مجلسي، 1371: ج100: 140)
همانا پاداش وام‏ دادن هجده برابر پاداش صدقه است؛ زيرا قرض به دست كسي مي‏رسد كه‏خود را به خاطر دريافت صدقه، كوچك نمي‏كند.