بخش انديشه
در نظام فکري امام رضا (ع) جهاد و تلاش مقدس اقتصادي در راستاي تعالي جامعه اسلامي بخصوص از بعد اقتصادي آن، به معناي استمرار حيات مطلوب جامعه مي باشد. به نحوي که سامان بخشيدن به دنياي انسان ها را در گرو پايبندي به اين مهم (جهاد اقتصادي) مي‌دانست. در نتيجه، آنها را به كار و كوشش فرا مي خواند. از ديدگاه امام رضا(ع)، ارزش معنوي كار چنان است كه مقام كارگر را فراتر از مقام مجاهدين في سيبل الله (جهادگران در راه خدا) مي داند و مي فرمايد: «ان الذي يطلب من فضل يكف به عياله اعظم اجراً من المجاهد في سبيل الله؛ آن كه با كار و كوشش، در جستجوي مواهب زندگي براي تأمين خانواده خويش است، پاداشي بزرگ تر از مجاهدان راه خدا دارد».

در حديثي از امام رضا(ع) ضرورت کار در نظام تکوين روشن گشته است. طبق اين حديث از نظر قانون طبيعت، کار وسيله اي است براي فعليت يافتن آثار پديده‌هاي طبيعي و آماده سازي آنها براي بهره برداري انسان. اين يک بعد ضرورت کار است. بعد ديگر اينکه کار در ارتباط با قوانين حاکم بر وجود انسان، ابزاري براي بودن و به فعليت رسيدن نيروهاي انسان از بعد عقلي و جسمي و شکوفايي استعدادهاي فطري شخصيت اوست.
«تنها تن آدمي نيست كه به كار نياز دارد، بلكه رشد روح او وقواي معنوي و فكر و فرهنگ و تربيت او نيز بستگي به كار دارد و بي كاري، بر معنويت آدمي نيز آثاري زيانبار مي گذارد. اگر آدمي، هر چه را كه نياز دارد،دراختيار داشت و طبيعت، آماده و ساخته پرداخته به او مي داد و در نتيجه، اوقات خود را پيوسته به 
بي كاري و فراغت مي گذراند، به فساد و تباهي كشيده مي شد و ناگزير نيرو و انرژي خود را در راه هايي صرف مي كرد كه به نابودي خود همنوعانش مي انجاميد». 
احمد بن ابي نصر بَزّنطي مي گويد: «به امام رضا(ع) گفتم: كوفه به من نمي سازد و زندگي در آن همراه با مضيقه است. زندگي ما در بغداد بود و درآنجا در روزي برمردم گشاده است. حضرت فرمود: «اگر مي‌خواهي بيرون بروي برو؛ چرا كه امسال، سال آشفته اي است و مردمان را چاره اي جز طلب روزي و كوشش براي به دست آوردن معيشت خوب نيست. پس طلب و كوشش را براي به دست آوردن امكانات زندگي از دست مده». 
بعد ديگر ضرورت اشتغال، تأمين نيازهاي خانواده در تعاليم ديني است، در اين زمينه نيز تعاليمي حياتي از امام رضا(ع) رسيده است. 
ابوالقاسم فارسي مي گويد از امام رضا(ع) پرسيدم اين فرموده خداوند که مي گويد: زنان را با شيوه هاي انساني نگهداري کنيد، چيست؟
امام(ع) پاسخ دادند: امساک به معروف، نگهداري انساني در امنيت که از هرگونه آزار رساني، خشونت و بد اخلاقي، نسبت به زنان خودداري شود و ديگر اينکه هزينه زندگي آن را تأمين کنيد بنابراين برآوردن نيازهاي خانواده وظيفه اسلامي هر فرد است. بنابراين، خانواده به عنوان جامعه کوچک و هسته اصلي جامعه سازيهاي بزرگ، بايد بستري مناسب براي انسان سازي و انسان پروري باشد و اين امر با تأمين نيازهاي لازم و ضروري و نيازهاي رفاهي افراد خانواده تأمين مي شود. لذا بزرگترين ارزش کار مرد به عنوان مسئول تأمين هزينه خانواده در همين موضوع نهفته است.
از آثار ديگر کار، ايجاد زمينه رشد و تکامل و سعادت خانواده، از بين بردن ريشه فقر، بي نيازي از سئوال، رشد کيان اجتماعي و نابودسازي خود کم بيني در خانواده ها، است که از تعاليم حضرت رضا(ع) استنباط مي شود.
برهمين اساس است كه امام رضا(ع) فرمود: «المسكنة مفتاح البوس؛ بينوايي و فقر، كليد بدبختي و بيچارگي است.»  آن حضرت در سخني ديگر به نقش معيشت كافي در آرامش روحي و رواني انسان اين گونه اشاره مي فرمايد: «ان الانسان اذا ادخر طعام سنته حف ظهره و استراح؛ چون آدمي خوراك سال خويش را ذخيره كند، بارش سبك مي شود و آرامش مي يابد.»  و باز از آن حضرت روايت شده است: «اعمل لدنياك كانك تعيش آبداً ؛ براي دنيايت چنان عمل كن كه گويا براي هميشه زنده اي.»

امام رضا(ع) و مفهوم بهره وري اقتصادي

بهره‌وري نگرشي واقع گرايانه به زندگي است و يک فرهنگ است که در آن انسان با فکر و هوشمندي خود فعاليتهايش را با ارزشها و واقعيات منطبق ساخته تا بهترين نتيجه را در جهت اهداف مادي و معنوي حاصل کند.

با توجه به اين تعريف؛ بهره‌وري و کارايي همانند عدالت، روح فرهنگ اسلامي است. در فرهنگ غني اسلام در عبادات، معاملات، سياست و... دقيقاً اصول بهره‌وري در لابه‌لاي قوانين و احکام، حتي در تنظيم وقت براي عبادات واعمال گنجانده شده است و پيروي از حق(تعهد به ارزشها) به همراه دانش و تخصص را اصلي در بهره‌وري دانسته است همچنين انسان را از نقطه مقابل آن يعني افراط و تفريط در همه موارد، بخصوص در زمينه هاي اقتصادي بر حذر داشته است . برقراري کارايي اقتصادي در دو نوع ايستا و پوياي آن، ناسازگار با روح حاکم بر فضاي نهادهاي نظام اقتصادي اسلام نيست. زيرا در کارايي اقتصادي ايستا که در بر دارنده کارايي تکنيکي نيز هست بهترين تخصيص منابع موجود بين تمامي شقوق مورد استفاده در زمان مشخص دنبال مي شود. منظور اين است که حصول کارايي اقتصادي يعني حالتي که هيچ تخصيص مجددي از منابع براي افزايش محصول يک يا چند کالاي نهايي بدون کاهش همزمان محصول يک يا چند کالاي نهايي ديگر ممکن نباشد. اين بيان به منزله حيف و ميل کردن منابع و استفاده بهينه از آنها است که سخت مورد توصيه اسلام است. کارايي پويا نيز که در آن دانش فني و ابداع موجب مي گردد با استفاده از منابع توليد معين رشد اقتصادي بيشتري حاصل شود. در نظام اقتصادي اسلامي که داراي آن گونه نظام آموزشي است که قلم عالم را از خون شهيد برتر مي داند به خوبي لحاظ خواهد شد.

تخصص و مهارت مهمترين رکن بهره وري اقتصادي در انديشه‌هاي ثامن الائمه(ع) مي‌باشد. تخصص نداشتن در كار سبب مي شود كه كار، خوب صورت نگيرد و در نتيجه زيان هاي فراواني به بيت المال اقتصاد مسلمانان و اقتصاد خود شخص وارد شود. پيشرفت و شكوفايي اقتصادي در گرو تخصص و مهارت است و شخص در صورت ناآگاهي و تخصص نداشتن در كار و حرفه خويش، نه تنها پيشرفت نخواهد كرد، بلكه دچار ركود و عقب گرد خواهد شد. امام رضا(ع) افراد را از سپردن كارها به دست افراد بي تشخيص و ناوارد بازداشته و اين مسئله را جزئي از اسلام خالص دانسته و فرموده است: «... البرائة ممن نفي الاخيار... و آوي الطرداء اللعناء... استعمل السفهاء ؛ [جزء اسلام خالص است]، بيزار بودن از كساني كه نيكان را تبعيد كردند و كساني را كه بايد رانده مي شدند، در مركز اسلامي پناه دادند و كم خردان [آگاهان و غير متخصصان] را به كار گماردند».

«امام رضا(ع)، نابساماني، بي عدالتي، تبعيض، فقر، محروميت و مشكلات جامعه اسلامي را به عللي نسبت مي دهد كه از آن جمله: به كار گماردن جاهلان و اشخاص سفيه و ناآگاهان است. بنابراين، به كار گماردن كساني كه از نظر فكر و فن اداره جامعه و تدبيرامور مالي و مديريت اقتصادي و ديگر مسائل اجتماعي، تخصص هاي لازم را ندارند، باعث عقب ماندگي، نابساماني، فقر و محروميت خواهد بود».

«بي گمان، مهارت، توانايي و معلومات تخصصي هر فرد در واقع، به مثابه دارايي و ثروتي است كه در اختيار اوست و همان طور كه دارايي را با توجه به بازده آن در فعاليت هاي اقتصادي به كار مي اندازند، بايد از مهارت و استعداد و معلومات تخصصي نيز به گونه اي در فعاليت هاي اقتصادي استفاده كرد.»

ريشه يابي مباني نظام اقتصاد اسلامي در مکتب اقتصادي ثامن الائمه (ع

الف: انديشه‌هاي اقتصادي امام رضا (ع) در زمينه توليد

 ب: توزيع

در بحث توزيع با توجه به فرصت اندک فقط به توزيع از ديدگاه عدالت اقتصادي در انديشه‌هاي اقتصادي اين امام همام و ارتباط توزيع مناسب کالا، خدمات و امکانات جامعه براي از بين بردن فقر و رشد اقتصادي و سطح رفاه جامعه بحث خواهيم نمود.

براي احياي عدالت در اقتصاد، قسمت توزيع، حلقه واسط بين توليد و مصرف را نبايد فراموش کرد. با فرض آنکه عدالت در حيطه توليد رعايت شده است وارد مرحله بعدي (توزيع) مي‌شود. دولت اسلامي با ابزارهاي مالي، پولي و نظارتي که در اختيار دارد از طريق تغيير موازنه گردش درآمد به نفع دهکهاي پايين تر جامعه سعي در ارتقاي کيفيت و بهبود رفاه اين اقشار مي نمايد. چرا که يکي از مهمترين مجاري رشد اقتصادي و بالا بردن شاخص سطح رفاه جامعه فقر زدايي يعني رسيدگي به دهکهاي پايين جامعه در راستاي استفاده از سرمايه‌هاي مادي و معنوي آنها و پرورش استعدادهاي آنان در تعالي جامعه اسلامي مي باشد.

بر اين اساس در بيانات امام رضا(ع) آمده است؛«بررسي مشكلات اجتماعي و سبب جويي نابسامانيها روشن مي سازد كه فقر اساس بسياري از مشكلات اجتماعي و نابسامانيهاي زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي است. ترديد نيست كه انسان دراين زندگي، دركالبدي جاي دارد كه از مواد طبيعي تشكيل يافته است و با اشيايي سر و كار دارد و در فضايي زندگي مي كند و به وسايل و كالاهاي مادي نيازمند است. غذا، لباس، مسكن، نظافت و بهداشت، همه در طبيعت اين زندگي و لازم تداوم حيات انساني است و نبود يا كمبود هر يك از اين امور، ناتواني، بيماري و فرسايش و پيري زودرس را در پي خواهد داشت».

مهمترين ابزار سياست عدالت توزيعي در جامعه؛ ماليات ها و تامين اجتماعي مي باشد.

ا- ماليات:

افق مالياتي که اسلام در ثروتها و درآمدها معين کرده است، دامنه اي وسيع و گسترده دارد. برخي از آنها مانند خمس ، زکات و حق معلوم واجب و برخي مانند انفاقات ، صدقات و.. شاخص دين باوري، نوع دوستي، رشد اجتماعي و دستيابي به مراتب عالي تر کمال و سعادت مي باشند.

تشويقها و تهديدهاي دين درباره کمکهاي مالي، در تعديل ثروت و زدايش فقر نقش مهمي دارد و با کاهش افسردگي، خستگي و فشار معيشتي فقيران، ايجاد عدالت اقتصادي اجتماعي را ممکن مي سازد و سرانجام همه موظفند از اصل اموال خود، براي رفع کمبودهاي فردي و اجتماعي، هزينه کنند تا حداقل سطح زندگي ايجاد و نيازهاي اوليه رفع شود.

امام رضا(ع) نيز يكي از فلسفه هاي تشريع «زكات» را استفاده آن در همين موارد مي داند و در مقام تبيين حكمت وجوب زكات مي فرمايد: «خداوند مردمان تندرست را مكلف كرده است تا به كار مردم زمينگير و گرفتار رسيدگي كنند. [همچنين،] پرداخت زكات موجب بركت مال و سبب رأفت و مهرباني به ناتوانان و توجه به مسكينان و انگيزش مردمان به مساوات و تقويت فقرا و ياري رساندن به آنها در انجام دادن تكاليف ديني است».

در نظام اقتصادي اسلام سياست گرفتن ماليات، باعث ايجاد سازوکاري مي شود که به کاهش قدرت اقتصادي قشر متمول جامعه مي انجامد و آنها را به دهک هاي متوسط سوق مي دهد.

2-تامين اجتماعي:

تامين اجتماعي از وظايف اقتصادي و مالي دولت اسلامي در حمايت از دهکهاي پايين جامعه و گروههايي که به هر دليلي(سوانح طبيعي مانند؛ سيل، لزله، توفان و... ، مشکلات اجتماعي مانند؛ جنگ، ورشکستگي اقتصادي و...) قادر به ادامه مسير صحيح زندگي خود نباشند و به کمک دولت نياز داشته باشند است.

انديشمندان مسلمان، تامين اجتماعي را تامين کامل وسايل زندگي عموم افراد دانسته‌اند که داراي دو اصل اساسي اصل کفالت همگاني و اصل سهيم بودن جامعه در درآمدهاي عمومي است . بر اين اساس تامين اجتماعي عمومي در جامعه بر عهده دولت و نيز آحاد افراد جامعه است. هرگاه کمبودي در جامعه مشاهده شود، همگان وظيفه دارند براي رفع آن به‌پا خيزند و دولت و مردم در اين وظيفه مشترکند، اگرچه مسئولين وظيفه بيشتري دارند.

در سيره عملي اخلاقي-اقتصادي ايشان در رابطه با سرپرستي و توجه به اقشار ناتوان اجتماع آمده است که؛ ابراهيم بن عباس که از دير زمان محضر امام را درک کرده و از آن منبع فيض الهي ، 
بهره ها برده بود، درباره روش اخلاقي امام ( ع ) مي‌گويد:« ... هميشه نياز نيازمندان را برآورده مي ساخت ...» کار خير و انفاق پنهان بسيار داشتند و بيشتر در شبهاي تاريک مخفيانه به فقرا کمک مي‏کردند.

ج: مصرف

مصرف، مهمترين مولفه تقاضاي کل است و در اقتصاد کلان نقش بسزايي دارد. در اين ميان، تنظيم مصرف فردي به معناي هدايت مصرف کل جامعه است. حرمت اسراف از آموزه‌هايي است که به تنظيم رفتار«انسان اقتصادي مسلمان» در اين گستره مي پردازد. در بسياري از روايات اسراف مال، درباره مصرف استعمال شده که به معناي استفاده ناقص و نادرست از کالاي مصرفي است. «مؤمنين‌ آناني‌ هستند كه‌ وقتي‌ خرج‌ مي‌كنند، اسراف‌ نكرده‌ و بخل‌ هم‌ نورزيده‌ بلكه‌ حد وسط‌ را رعايت‌ مي‌كنند.» «بخوريد و بياشاميد ولي‌ اسراف‌ نكنيد.» انسان‌ به‌عنوان‌ خليفه‌ خدا در زمين‌ است؛ لذا صفات ناپسندي مانند تجاوز از حد(اسراف) با ساحت قدسي انسان سازگار نخواهد بود.

در سيره ثامن الائمه(ع) آمده است؛ ياسر خادم مي‏گويد: روزي غلامان حضرت ميوه‏اي خوردند و آن را به پايان نرسانده به دور انداختند. حضرت رضا(ع) به آنها فرمودند: سبحان الله اگر شما از همين ميوه نيم خورده بي‏نياز هستيد، بدانيد افرادي هستند که به آن محتاج‏اند، آن را به افرادي که احتياج دارند برسانيد.

همچنين کنيزي مي گويد: مرا در کوفه به مأمون فروختند. درمنزل او از بهترين غذاها و عطرها و ... برخوردار بودم ؛ ولي مدت زماني که در منزل امام رضا(ع) به سر بردم از همه آن تجملات زندگي محروم شدم و حضرت ما ر ا به نماز و عبادت شبانه فرمان مي‌داد. سادگي زندگي و فرمان عبادت مرا به قدري دشوار آمد که آرزو مي کردم از خانه امام منتقل شوم. البته از طرفي نيز امام رضا (ع) مي فرمودند: نسبت به مصارف مالي درباره خود و عائله‌ات (خانواده ‌ات) معتدل و ميانه‌ رو باش و « در خرج ‌كردن معتدل باش و اسراف نكن». يا در جاي ديگر سفارش مي‌کنند؛ از لذايذ دنيوي نصيبي براي کاميابي خويش قرار دهيد، تمايلات دل را از راه هاي مشروع بر آوريد مراقبت کنيد در اين کار به مردانگي و شرافتتان آسيب نرسد و دچار اسراف و تند روي نشويد، تفريح و سرگرمي هاي لذتبخش شما را در اداره زندگي ياري مي کند و با کمک آن بهتر به امور دنياي خويش موفق خواهيد شد